Закъон «Республикæ Цæгат Иристон-Аланий паддзахадон æвзæгти туххæй»-и проекти фæдбæл дзубандий, æвæдзи, берæ аллихузон гъудитæ æма фæндитæ разиндзæнæй. Уомæ гæсгæ ба еугурей туххæй еу æрмæги зæгъунæн равгæ нæййес. Æма растдæр уодзæнæй хецæнтæй сæмæ æркæсун.

Махмæ гæсгæ, фиццагидæр æргом раздахун гъæуй, еци закъон гъæуама циуавæр уа, цæмæй æ фæрци нæ мадтæлон æвзаг цардгъонæй-цардгъондæр кæна, цæмæй нæ адæми абони æма исонибони фæлтæртæн дæр табугондæй зæрдæмæхæсгæ уа, уомæ. Уой хинцгæй ба нæ еугурдæр, нæ мадтæлон æвзаг æцæгæй ахсгиаг кæмæн æй æма ин æ хиццагдæр ирисхъæбæл рæстуодæй ка тухсуй етæ гъæуама лæмбунæг æркæсæн закъони проектмæ æма нæ гъудитæ-фæндитæ зæгъæн.

Нæ абони дзубанди нæ мадтæлон æвзаги уавæрæй хумæтæги нæ идайæн. Уой туххæй ма нæ газети нуриуæнгæ  дæр мухургонд æрцудæй аллихузон æрмæгутæ. Уомæй уой зæгъуйнаг ан, æма нæ мадтæлон æвзаги уавæр фæстаг рæстæгути æгæр иссагъæссаг æй. Æма нерæнгæ дæр берæ цæмæйдæрти тухсун кæнуй. Нуртæккæ нин е ци уавæри æй æма имæ ци цæстингас дарæн, уой гъæугæ ’рдæмæ  æвæстеуатæй ку нæ раййевæн, нæ уодварни хæзнатæн сæ сæйрагдæр ке ’й, уой зæрдæй дæр æма зундирахастæй дæр ку нæ балæдæрун кæнæн, фиццагидæр, нæхецæн æма ’й нæ дзиллæ аккаг хузи цитгин кæнун ку нæ райдайуонцæ, уæд ин, баруагæс уи уæд, ку си фенæхай уæн, уомæй тæссаг æй. Рацæудзæнæй ма цалдæр фæлтæри, уæдта, æвæдзи, уотæ дæр рауайдзæнæй, æма нæ исонибони кæстæртæ айдагъдæр музейти археологон хайæдти æрмæгутæй зондзæнæнцæ, кæддæр сæ адæмæн уæхæн  уодварни хæзна – дигорон æма ирон æвзæгтæ – ке адтæй, уой. Уомæн æма син, дигорон-ирон адæми байзайæггæгтæн, сæ фидтæлтиккон, сæ тогæйхæстæг æвзаг æцæгæлон исуодзæнæй. Уой дæр мах, абони Иристони зæнхæбæл цæрæг дзилли фудæй. Уомæн æма абониккон мæнгæдзийнæдтæй нæхе ерхæфсгæй, нæ расагъæс кæнæн, адæм цæмæй ан æма иннæ адæмти ’хсæн цæмæй федауæн, уобæл нæ къох ракъуæргæй, нæ исонибон фæсмойнаг нæ кæнæн?

Æма æностæмæ фæндараст уо, нæ мадтæлон æвзаг, зæгъгæ, фарста ке æвæрæн, уомæй, ка ’й зонуй, кадæртæ уотæ дæр бакой кæндзæнæнцæ, гъома, æгæр æй нæ фæккарз кодтан. Нæ, æгириддæр си карзæй неци ес.  Æма цæмæй еци тасдзийнадæ еуварсгонд æрцæуа, уомæ гæсгæ ба нæ байархайун гъæуй уобæл, цæмæй, мæнæ ци закъони кой кæнæн, е арæзт æрцæуа тæккæ гъæугæ дæр хузи, цæмæй æ ахедундзийнадæ бæрзонд уа абони дæр æма исонибони дæр. Æма уобæл байархайунмæ уæ фæрразæнгард кæнуни туххæй ба дæнцæн æрхæссуйнаг ан нæ Иристони зундилæгтæй кедæрти гъудитæ æма нистауæнтæ.

ÆВЗАГ ÆЙ АДÆМÆН Æ УОДИ ЦÆСТУИНГÆ СОРÆТ!..

Нæ адæми уодварни хæзнадзийнадæ исæносон кæнуни сæрбæлтау æновудæй ка фæхъхъиамæт кодта, уонæй еу адтæй Темурхъанти Гаврили фурт Сослан (1881-1925), финсæг, этнограф, нæ мадтæлон æвзагбæл нæ адæми истори фиццаг исфæлдесæг. Æма нæ мадтæлон æвзаги алæмæтдзийнади туххæй берæ зæрдæбæлдаруйнаг гъудитæ загъта. Æримисæн си кæцидæрти. «Рагæй-æрæгæмæ еумæ цæргæ ци адæм æрцудæнцæ, сæ цийнæ дæр, сæ гъигæ дæр еумæ ка ’рвиста, етæ царди уавæр æмхузон лæдæрунцæ, алцæмæ дæр еу цæстæй кæсунцæ, алцидæр еу барæнæй барунцæ, æма сæ куд лæдæрунцæ, уомæ гæсгæ арæзт æй се ’взаг, æма се ’взагбæл дзоргæй, хебарæй сæхе зундæй гъуди кæнунцæ.

Фал æцæгæлон æвзагбæл ка райдайуй дзорун, е, ке ’взагбæл дзоруй, уони цæстæй кæсуй алцæмæ дæр, æма хебæраги æхе зундæй гъуди кæнун æ бон нæй. Фал е ’уæнгти ке тог зелдох кæнуй, уони ’рдæмæ æ уод тундзуй æма дузæрдуг кæнуй, æ уоди хъауритæ фæйнердæмæ хуæцунцæ æма имæ нæ игуруй уæхæн фæндæ, лæги æдæрсгæй кæци архайун кæнуй, æхсарæ си ке фæрци æвзуруй.

Уæхæн лæг æхецæн дæр, æ адæмæн дæр ном искæнунгъон нæй, цалинмæ æ райгурæн æвзагбæл нæ райдайа дзорун, цалинмæ адæми зунди сауæдонæй нæ бафсада æхе…»

Гъе уотæ финста Темурхъани-фурт 1922 анзи æ уац «Зунд æма бархи»-й. Æма цæбæл расагъæс кæнæн мах, абони Иристони цæрæг дзиллæ, е си, мæнмæ гæсгæ, ес. Æ еци уаци Темурхъани-фурт уотæ дæр ма финста: «Алли адæм дæр цард куд лæдæрунцæ, уой раргом кæнунцæ се ’взаги фæрци сæ аргъæутти, таурæхъти, кадæнгити, сæ зарти, æмбесæндти æма етæ ’нцæ сæхе зунди сауæдонæ. Етæ цæйбæрцæ гъæздугдæр æнцæ, цæйбæрцæ хуæздæр æвдесунцæ цард æ алли хузти, цæйбæрцæ хуæздæр æртасунцæ сау æма уорс, уой бæрцæ хуæздæр лæдæрун кæнунцæ царди адæмæн, уой бæрцæ ба адæм хъаурæгиндæр кæнунцæ. Адæми æведуйгæ зунди сауæдонæй кæци адæми фæсевæд ниуазунцæ сæ фагæ, етæ сахъ æма ездон фæуунцæ, æдæрсгæй архайунцæ, сæ уодæн нæ тæрсунцæ, æма сæ фæллойнæй, æхсарæй искæнунцæ сæ адæмæн ном.

Фал зундамонæг æма нифсдæттæг таурæхътæ æма кадæнгитæ кæци адæмæн ниууагътонцæ сæ фидтæлтæ, етæ еци зунди сауæдонæй ку не ’фсадонцæ сæ цæуæти, уæд се ’сæфт æрцудæй. Е æцæгæйдæр уотæ ке æй, е бæлвурд раргом æй рагон бердзени гъуддæгутæй.

Етæ таурæхътæ æма кадæнгитæй гъæздуг адтæнцæ, зундамонæг æма нифсдæттæг, фæсевæди рохсмæ разæнгардгæнгæй, æма цалинмæ бердзен сæ еци зунди сауæдонæй сæ цæуæти æфсастонцæ, уæдмæ сæ хъаурæ ирæзтæй, æнтæстæй син берæ. Сæ фæллойнæй исбæрзонд кодтонцæ сæ культурæ æма сæмæ исæвзурдæй устур ахурадæ, исæвзурдæй сæмæ Бæрзонд «аййевдзийнадæ» (искусство), гъома, уой æргъуди кæнуни æма уой искæнуни дæснийадæ, цæстæ кæсунæй цæмæ не ’фсæдуй, гъос – игъосунæй, æма зæрдæ цæмæй рохс кæнуй, рæсугъддзийнадæ ци уарзун кæнуй. Сæребарæй цæргæй, иурстонцæ сæ федауцæ цардиуагæ райгурæн бæстæн, æма сæ бартæ гъæуай кæнгæй сæ дæс мини знæгти сæдæ мини æмпурстонцæ, æма сæ еци фæлтæри устур гъуддæгутæ устур дессагæн байзадæнцæ, еугур адæмтæн нуриуæнгæ дæр ма. Фас, се ’намондæн, сæ ахургæндти астæу фæззиндтæй уæхæнттæ, фидтæлти таурæхътæ æма кадæнгитæ ходæг æма нецæййаг кæмæ кастæнцæ, уонæмæ игъосгæй адæм дæр еци цæстæй райдæдтонцæ кæсун сæ таурæхътæмæ, сæ кадæнгитæмæ, ниууагътонцæ сæ иронхуати, сæ еци зунди сауæдонæй æнæ хай фæккодтонцæ сæ цæуæти.

Æма гъе уæд бердзен æрлæмæгъ æнцæ, сæ хъаурæ басастæй æма æдзæллаггæнгæй се ’знæгти къæхти буни бафтудæнцæ, сæ бæрзонд культурæ фесавдæй».

УОТИД РÆСУГЪД ДЗУБАНДИТÆЙ НÆ, ФАЛ ГЪÆУГÆ ГЪУДДÆГУТÆ АРАЗГÆЙ!..

Хуцау нæ уæхæн бæлахæй багъæуай кæнæд, фал си, цума, бустæги æдас нæ ан, уотæ уæмæ нæ кæсуй? Уомæ гæсгæ ба нæ нæ исонибонбæл расагъæс кæнун гъæуй – уотид рæсугъд дзубандитæй нæ, фал гъæугæ гъуддæгутæ аразгæй! Мæскуйæй нин цитæ амонунцæ, етæ æнæмæнгæ æнхæстгæнгæ ’нцæ, фал уодварни хабæртти туххæй ба гъæуама мах дзурд æма фæндæмæ дæр, цит, æригъосæнтæ. Еугæр нæмæ Республикæ Цæгат Иристон-Аланий Конституций нæ мадтæлон æвзаг ирон æма дигорон диалектти хузи нисангонд æй куд паддзахадон, уæд ин æ еци номмæ гæсгæ æ бартæ къаппæ-саппæ маке кæнæд, нæ адæми æвæндонæй.

Нæ аци загъди хецмæрездзийнадæй, баууæндетæ, æгириддæр неци ес. Æз уомæй æвдесун мæ аразидзийнадæ нæ дзилли рæстмæдзорæг адæймæгути хæццæ. Нæ мадтæлон æвзаги уавæр æма æ идарддæри ирисхъи фæдбæл хъæбæр тухстхузæй еци дзорæги фæдздзурдта æ сæрбæлтау хъазауатонæй архайæг, Цæгат Иристони адæмон поэт Хъодзати Æхсарæ (1937-2021). Сауæнгæ ма сæрмагондæй дæр рауагъта барæуадзæ киунугæ «Æмæ дзырд уыди Хуыцау…» Æ иннæ  киунугæ «Æвзаг-нацийы фарн» дуйней рохс фæууидта, гъулæггагæн, æ фæсмæрдæ, æ бацæттæ кæнунбæл æма рауадзунбæл байархайдта æ кизгæ Хъодзати Иридæ.

Æ уацтæй еуеми (1993 анзи) Хъодзати Æхсарæ хъæбæр зæрдристæй финста: «Не ’взаг цæмæ ’рцудæй, уомæн зæгъæн ес еу дзурдæй: къурцдзæвæнмæ, бæлахи уавæрмæ. Ервæзунæн зонун еунæг хуасæ: ирон æвзаг Иристони гъæуама исуа паддзахадон æвзаг. Нуртæккæ ци æрдæг мадзæлттæ аразæн, етæ устур агъаз фæууонцæ, е ми не ’руагæс кæнуй. Конституцимæ гæсгæ Цæгат Иристон нимад æй социалистон паддзахадæбæл. Ирæнттæ ба иннæ адæмтæй, фиццаги-фиццагдæр, се ’взагæй хецæн кæнунцæ. Æма еци ’взагæн æхе бæсти æ бартæ æлхъивд ку уонцæ, уæд е цæй паддзахадæ ’й! Зунд кæстæрæй хестæри сæрбæл куд нæй, уотæ адæмтæ дæр сæ бæрцæмæ гæсгæ нæ фæййахедунцæ, фал сæ хуарз менеугутæй. Мадта цума раст æй, зæгъæн, автономон æма цæдесон республикитæн æмхузон бартæ ке нæййес, е? Æрдзи рази нæ еугурдæр æмсæр ан. Минкъий киндзæн устур киндзæй минкъийдæр æгъдæуттæ нæ гъæуй. Уомæ гæсгæ ми федарæй æруагæс кæнуй: еугур республикитæ, национ облæсттæ æма хæйттæ дæр гъæуама цæронцæ еухузон уавæрти æма син уа еу разамонæг центр. Æма уæд цæйбæрцæ гъæздугдæр, æнгондæр уаййанæ! Еуемæй, кæрæдзей æвзæгтæ хуæздæр зонианæ, иннемæй ба культуритæ хъæбæрдæр исирæзиуонцæ, исахедиуонцæ…».

ÆВЗАГИ КАРНÆ – ДЗИЛЛИ ЕУМÆЙАГ КАРНÆ

Куд Хъодзати Æхсарæ, уотæ ма нæ маддæлон æвзаги уавæри æма æ идарддæри ирисхъи фæдбæл еудадзугдæр еци тухстæй дзурдтонцæ æма нерæнгæ дæр дзорунцæ нæ иннæ исфæлдистадон косгутæн дæр сæ фулдæр, уæлдайдæр ба – финсгутæ. Уомæн æма, сæ царди сæ исфæлдистадон архайдæн сæйраг фæзуат æнæгъæнæй дæр мадтæлон æвзаг кæмæн æй, етæ ’й хуæздæр уинунцæ æма лæдæрунцæ, нæ кæстæртæн не ’взаг уодварнæ ку нæ уа æма ’й зæрдиагæй ку нæ уарзонцæ, уæд исонибони не ’взагбæл ка финса, нæ национ газеттæ æма журналти ка коса, уæхæн нæмæ нæбал уодзæнæй, нæбал нæмæ уодзæнæй национ публицистикæ æма литературæ, аййевадæ… Нур дæр еци уавæр хъæбæр зæрдæдзоргæ ку æй, уæд исонибони ба куд уодзæнæй…

Уой фæдбæл цал æма цал хатти райгъустæй нæ интеллигенций рæстзæрдæдæр минæвæртти фæдеси гъæр. Зæгъæн, 1996 анзи ноябри мухури фæрæзнити фæззиндтæй фæдздзурд республики Президентмæ (уæд республики разамонæг уотæ хундтæй), Парламентмæ, Хецауадæмæ, нæ еугур адæммæ дæр. Уоми уотæ загъд адтæй: «Нæ фидтæлтæ æности дæргъи сæ еу къохи косæндзаумау хастонцæ, иннеми – тохæндзаумау, уотемæй берæ фæлтæртæн багъæуай кодтонцæ  ирон фарни хæзнатæ, аййев æвзаг, цъухæйдзоргæ гъæздуг исфæлдистадæ, уодварни хæрзтæ, кæдзос цæсгон æма æфсарæ. Уæди дзаманти нæдæр финсун зудтонцæ, нæдæр киунуги кæсун. Исæфти, цагъди кодтонцæ хæтгæ-хуæцгæнезтæй, знаги карди æма фати цæфтæй, æма уоййадæбæл Ири дзиллитæ цæйбæрцæ кунæгдæрмæ цудæнцæ, уой бæрцæ зæрдиагдæрæй ауодудтонцæ нæ адæми хæзнатæбæл, уой бæрцæ кæдзосдæрæй игъустæй ирон дзурд.

Абони ирæнттæ ахури уагæй цæйбæрцæ æнхæстдæр æнцæ сæ рагфидтæлтæй, уой бæрцæ минкъийдæр ауодунцæ фидтæлти бунтæбæл – хæзнатæбæл, æма уой фудæй цæмæти æрцудан, уони уинæн. Ирон адæми нимæдзæ нуртæккæ æй миллиони æмбесæй берæ фулдæр. Уонæй дзæвгарæ цæруй Уæрæсей алли кæрæнтти æма фæсарæнти, æма син, ка ’й зонуй, ести рæуонæ ес мадтæлон æвзаг нæ зонунæн. Фал Иристони цæрæг ирæнттæн ба ци рæуонæ иссерæн?

Цæгат Иристони адæмон артисткæ, Ирæйфи райони культури Галауани сувæллæнтти исфæлдистадон къуæртти аййевадон разамонæг Цæрикъати Римæ æновудæй архайуй нæ мадтæлон æвзаг багъæуай кæнуни æма æ идарддæри райрæзти сæрбæлтау. Уой фæдбæл æрæги бабæй исаразта еума зæрдæмæдзæугæ гъуддаг. Е ’ригон гъомбæлкæнуйнæгти хæццæ æрзилдæнцæ Чиколай æма цалдæр гъæуей гъæунгти, уоми цæргутæн кастæнцæ нæ финсгути æмдзæвгитæ, иурстонцæ газет «Дигорæ» æма журнал «Ирæф». Еци мадзал идарддæр арæзт цæудзæнæй

Ахургæндти нимадмæ гæсгæ, нуртæккæ Иристони цæрæг ирон адæмæн айдагъ сæ аст проценти зонунцæ ирон æвзаг. Дзоргæ ибæл, ке зæгъун æй гъæуй, фулдæр адæм кæнунцæ, фал ахуради домæнтæмæ гæсгæ, æвзаг ка зонуй, уонæбæл нимад æнцæ, кæсгæ æма финсгæ ибæл ка кæнуй, айдагъ етæ. Уæдта ’й фулдæр адæм зонгæ дæр куд гъæуама кæнонцæ, кæд æма ирæзгæ сабийти хæццæ дзубанди иронау нæдæр бийнонти астæу фæууй, нæдæр сувæллæнтти рæвдауæндæнтти æма скъолати. Сауæнгæ ирон æвзаг æма литератури урокти дæр ахургæнгутæ архайунцæ сувæллæнтти хæццæ уруссагау дзорунбæл!

Республики фæсевæди комитет исаразта, дæс æма инсæй анзей уæнгæ кæбæл цæуй, уæхæн æригон финсгути конкурс. Архайдтонцæ си дууинсæй авторемæй фулдæр. Дзæвгарæ си разиндтæй журналти рауадзуни æма киунугутæмæ бахæссуни аккаг радзурдтæ æма æмдзæвгитæ. Фал си еунæг дæр иронау финст нæй, уотемæй ба автортæн сæ фулдæр ирæнттæ ’нцæ. Аци хабар бæлвурдæй дзорæг æй, нæ фæсевæд искурдиадæ гъæуагæ ке нæ ’нцæ, уобæл нæ, фал æвзаги кæуйнаг уавæрбæл.

Æ алли къахдзæф дæр хе уоди пайдайæн ка кæнуй, уæхæнттæ дзæвгарæ ес абони ирæнттæй, æма сæ коййи аргъ дæр нæ ’нцæ, уомæн æма некæд лæдæрдтæнцæ ирон адæми уодигъæдæ, нæдæр æй балæдæрдзæнæнцæ. Етæ æргомæй фæззæгъунцæ: «Некебал раздахдзæнæй адæми сæ абони нæдтæй. Ке ма гъæуй ирон æвзаг ба?!.»

Æ тоги ма ирон гъомус кæмæн фицуй, уонæн ба цæрæн нæййес æнæ федæнбæл гъуди кæнгæй. Етæ гъæуама балæдæрун кæнонцæ сæ еузæрдиуон адæмæн абони катайаг уавæр. «Ескæци æвзаг ку рамæла, уæд адæмæн сæхецæн дæр æнæ рамæлæн нæййес», – финсуй Ири пахампар Абайти Васо.

Нуртæккæ дуйней адæмтæ дзорунцæ æхсæз мин æвзагебæл. Уонæй XXI æноси кæронмæ, ахургæндти нимадмæ гæсгæ, байзайдзæнæй айдагъ æхсæзсæдæ, иннетæ ратайдзæнæнцæ, фесæфдзæнæнцæ. Æвæдæй ка фесæфдзæнæй, еци æвзæгти халæ цæмæй ма рахуæрæн, уой туххæй æвæстеуатæй бакæнун гъæуй цалдæр гъуддаги…»

Нæ финсгутæ сæ еци фæдздзурди ци æнæмæнгæ исаразуйнаг гъуддæгути кой кæнунцæ, уонæбæл фæстæдæр бæлвурддæрæй дзордзинан, абони ба мæ фæндуй, мадтæлон æвзаг аккаг хузи нæ цитгин кæнун æма ’й дæхецæй еуварс кæнун ци фæсмойнаг фæстеугутæ расайуй, уомæн ма еу æвдесæн æрхæссун. Цæгатиристойнаг мухури фæрæзнити еу рæстæги фæззиндтæй не ’мбæстон, Турки цæрæг ирон лæг Сæбæтхъуати Рамазани уац, кæцими зæгъуй, абони дæр нин расагъæс кæнун кæбæл æнгъезуй, уæхæн гъудитæ. Е финста: «Æз дæн Турки ирæнттæй, нæ бæстæй бафтуйæг фидтæлтæн сæ фæндзæймаг фæлтæрæй. Нур ма зонæн нæ мадтæлон æвзаг, уомæн æма мах, ирон адæм, нæ мадтæлти берæ уарзæн. «Цæмæн уотæ зæгъис, æ мади ка нæ уарзуй?» – ку бафæрсайтæ, уæд дзуапп ратдзæнæн: берæ бæститæбæл фæззилдтæн æма фæууидтон, æ ниййерæги ка нæ уарзуй, æ мади хæдзарæмæ ка нæ уадзуй, уæхæн адæймæгути. Фал æз нæма фæууидтон æма нæ фегъустон – «Мæнæ аци ирон æ мади æ хæдзарæй ратардта!» – кенæ ба – «Æ мадæмæ нæ дзоруй!» Уой туххæй æма махæн нæ мадтæлтæ хъазар æнцæ. Ци нин байамонунцæ, уомæй нæ фулдæртæ нæ рахезунцæ, сæ дзурд син сæ къæхти буни нæ фæккæнунцæ.

Мадтæлти амонуйнæгтæй еу æй нæ мадтæлон æвзаг, æма ’й цæмæн кæнæн нæ къæхти буни? Цæмæннæ ибæл дзорæн? «Культурни» ан, æма уомæн. Мæнмæ гæсгæ, мадтæлон æвзаг ка зонуй, ка ибæл дзоруй, культурон етæ ’нцæ.

Кæмифæнди ку цæрæн, уæддæр махæн, ирæнттæн, нæ карнæ æй дууæ æвзагебæл дзорун: нæхе æвзаг æма, ци адæми ’хсæн цæрæн, еци адæми æвзаг зонун, æма ма никки – æндæр æвзæгтæ дæр. Иронау хуарз зонæ, инней – лæгъуз, кенæ иннæ æвзаг – хуарз зонæ, иронау – лæгъуз… Е – нæ! Кæд æма мах еци дууæ æвзагебæл кенæ фулдæр æвзæгтæбæл хуарз базонæн, уæд æз зæгъдзæнæн, культурон ан, зæгъгæ.

Уæхæн æмбесонд уин радзорон. Мæнæ нæ фидтæлтæ Туркмæ ку цудæнцæ, уæд, куд зонетæ, уотемæй кæсæг æма берæ æндæр кавказаг адæмихæттитæ дæр рафтудæнцæ уордæмæ. Уонæй адтæнцæ убыхты («убик»-тæ) дæр. Некебал си байзадæй Кавкази зæнхæбæл, уомæн æма сæ паддзах Никъала сæ Фидибæстæй тæргæ кодта, Турки султан ба сæ – хонгæ. Турки ку æрцардæнцæ, уæд загътонцæ: «Мах талингæ адæм ан. Исуæн культурон адæм!..» Фал – куд? Рагъуди кодтонцæ, æма сæмæ хуæздæр фæккастæй турккагау дзорун, сæхе мадтæлон æвзагбæл ба нæбал дзорун… Цæруй си беретæ, фал хе æвзагбæл дзорæг ба  нæбал байзадæй.

Мæнæн мæ бон нæй сумахæн зунд амонун, æз дæн æцæгæлон бæстаг. Мæнæ – мæ гъуди, мæнæ – ме ’мбесонд. Барæ – уæхе.

Мæ мадтæлон æвзаг базудтон, фиццагидæр, мæ мадæй. Гъæуама ’й игъосгæ рацæуæн ниййерæгæй…»

Нæ мадтæлон æвзаги ирисхъæбæл дзоргæй, æнæмæнгæ æримисун гъæуй, тогхæстæг ка нæ адтæй, уотемæй ба нæ адæмæн берæ уодварнон хуæрзти ка бацудæй, уони зæгъуйнæгтæ дæр. Номдзуд ахургонд, Кавкази цæрæг адæмти æвзæгтæ æма культурæ æртасæг Петр Услар æ зундгонд куст «О распространении грамотности среди горцев», зæгъгæ, уоми финста: «Еци æвзæгтæ (гъома, кавказаг адæмти æвзæгтæ – ред.) уадзгæ нæ ’нцæ, уомæн æма нерæнгæ ма хъæбæр берæ æности цæрдзæнæнцæ. Мин анзей дæргъи араббæгтæ Дагестани хецауеуæг кодтонцæ, фал еци бæсти адæмти æвзæгтæ абони дæр ма æнцæ цардæгас. Цийфæнди берæ æвзæгтæ ку ахур кæнæн, уæддæр нæхе мадтæлон æвзаг нæ зæрди, нæ зунди, нæ тогдадзинтти куд уарзонæй æрцæруй, уотæ еунæг æвзаги бон дæр нæй. Айдагъдæр мадтæлон æвзаги фæрци равдесæн нæ уодисконди, нæ гъудити хуæдхузтæ. Е хауй еугур дуйней адæмти æвзæгтæмæ. Мадта хуæнхæгтæмæ дæр нæййес кæсæн уæхæн цæстæй, цума æнæвзаг æнцæ. Иронхгæнгæ нæй, Хуцау сæ хуæдбарæ æвзæгтæй ке фæххайгин кодта, е. Еци мадтæлон æвзæгтæ алæмæти агъаз æнцæ хуæнхæгти ’хсæнмæ нæуæг гъудитæ хъæртун кæнунæн…»

Нæкæси, Петр Николайи фурт Услари райгурдбæл 20 августи æнхæст кæнуй дæс æма дууæсæдæ анзи (1816-1875). Æма, махмæ гæсгæ, æ рохс ном цитгингæнæн мадзæлттæй æй æримисун æнгъезуй…

*  *  *

Уоййадæбæл бал фæууйнаг ан нæ абони дзубанди  нæ мадтæлон æвзаги туххæй æма ’й идарддæр ба ма ракæнуйнаг дæн нæ газети хæстæгдæр номерти. Уотæ нæмæ кæсуй, æма уæхæн дзубанди æнæмæнгæ гъæуй. Еуемæй, уомæн æма мадтæлон æвзаги фæдбæл гъуддæгутæ æзмæнтгутæ æма хилкъахгутæ æгæр усхъæз кæнун байдæдтонцæ, æма етæ сæ еци миутæй цæйбæрцæбæл знаггадæ хæссунцæ, е гъæуама лæдæрд уа, уомæ гæсгæ ба син афойнадæбæл карз нихкъуæрд лæвæрд æрцæуа, цæмæй нæхе багъæуай кæнæн нæ медастæу  æнæгъæугæ, æведауцæ хабæрттæй. Иннемæй ба, цæмæй нин нæ еци рæстадæ фæндæ бантæса, уомæ гæсгæ ба гъæуама бæрнондæр разиннæн æма лæмбунæг æркæсæн, мæнæ æхсæнадон æрдзубандимæ ци закъони проект хаст æрцудæй, уомæ, цæмæй еци закъон федаргонд æрцæуа, цардгъон кутемæй исуодзæнæй, еци хузи. Кæронбæттæни ба ма уой дæр зæгъуйнаг ан, æма нæмæ сумах дæр, нæ газеткæсгутæ, финсетæ уæ зæгъуйнæгтæ. Гъæугæ гъуддаг æмунаффæй арæзт цæуй…

Æрмæг бацæттæ кодта САКЪИТИ Эльбрус