ТУЙГЪАНТИ Мухарбег æ мадæ Асиати (САНАТИ Гацири кизгæ) æма æ хуæрифуртти хæццæ.

Мæхе амондгунбæл нимайун, Сталинирмæ бафтуйгæй хузæгæнæг Туйгъанти Мухарбеги хæццæ ке базонгæ дæн, уомæй. Мухарбег адтæй, зæгъæн дæр кæмæн нæййес, уæхæн зæрдесгæ адæймаг.

Е адтайдæ 1932 анзи сентябрæн æ фиццаг кенæ æ фæстаг бæнтти. Мухарбеги хæццæ мæ базонгæ кодта хузæгæнæги фурт Энвер. Уæд æз косун райдæдтон парткабинети. Еци азгъунсти адтæй облæсти сæйраг кæсæндонæ дæр. Энвер куста уоми директорæй. Æма æ дзубандитæй базудтон, æ фидæ хузæгæнæг ке ’й, уой æма фæннæхстæр ан студимæ. Цудтæн, фал мæ гъудий кæрони дæр нæ адтæй, Райгурæн бæстæ æведуйгæ рæсугъдæй ке фæууиндзæнæн æма мæ зæрдæ хузæгæнæги æрмадзи ке байзайдзæнæй.

Мухарбег адтæй хуæрзконд, æлвæст,  рæсугъд цæсгон ин, дуйнемæ кастæй кæдзос, алциуинагæ цæститæй. Адтæй еци  раст æма еузæрдиуон, адæймаги тавта æ цæстингасæй дæр. Æгæрон хъазар мин иссæй Туйгъанти Мухарбег, æгæрон устур аргъ ин кæнун æ уадзимистæн. Ку базонгæ ан, уæдæй фæстæмæ уæхæн бон нæ адтæй, æма æз студимæ кæд нæ бацудтæн. Мæ цæстæ дардтон хузæгæнæги алли æрмдзæфмæ дæр нæуæг хузæ куд райгуруй, уомæн адтæн æвдесæн.

Студий кустонцæ æ ахуркæнуйнæгтæ дæр. Æ гъос сæмæ куд æновудæй дардта, куд зæрдибунæй сæ уарзта, уобæл деси бацудтæн. Студий базонгæ дæн æригон студент Засети Александри хæццæ. Æмбæлттæ ’й гъазгæй Къогъо исхудтонцæ. Уотемæй  е еци рæстæги иллюстрацитæ искодта Бегизати Чермени киунугæн «Бирæгътæ». Студимæ ка цудæй, уонæй æндæр мæ зæрдæбæл неке бадардтон.

Туйгъанти Мухарбегмæ цудæнцæ хестæртæ дæр, кæстæртæ дæр. Æма æрбацæугутæ æртемæй ку фæффулдæр уиуонцæ, уæд æз сабургай мæхе исесинæ, хъори хуасæй æндæр неци дæн, зæгъгæ.

ТУЙГЪАНТИ Мухарбег Абисалти хуæрти хæццæ.

Рацудæй анзи ’рдæг, уотемæй æз бахизтæн Туйгъанти хæдзари къæсæрæй. Фидæ æма фурт цардæнцæ еу уати. Дессагæй сæмæ неци разиндтæй: дууæ тъахтини нимæтæй æмбæрзт, стъол, æртæ-цуппар къелай, къуми табуреткæбæл – керосинкæ, тæрхæгутæбæл – киунугутæ амад. Фæрстæбæл – хузтæ, этюдтæ. Цæстæ сæмæ кæсунæй не ’фсастæй, цума алæмæти бæстæмæ бахаудтæн, хори рохс си ивулдæй. Абони хузæн мæ цæстити рази лæууй хуарæн къариндæстæй хъæбæр дæсни конд, зæгъæн кæмæн нæййес, уæхæн рæсугъд этюд: ирд хорбон, надбæл фæццæуй, бæлвурддæр зæгъгæй ба, лæсæгау кæнуй адæймаг. Æнгъæл адтæн, æма еци этюд айдагъ мæнæн уотæ хъазар адтæй, фал ма хузæгæнæг Ходи-фуртмæ дæр æнахур дессаг ке кæсуй, уой ку базудтон, уæд си хъæбæр фæббоз дæн.  Аслæнгерийи хæццæ баздахтан Мухарбегмæ æма ин загътан нæ курдиадæ, гъома, этюдæй хузæ исаразæ, зæгъгæ. Е бахудтæй æма, æ къох ракъуæргæй, уотæ бакодта: «Уомæ мæ нæ евдæлуй».

Хуцаубæнтти сæумæраги Мухарбег цудæй этюдтæ финсунмæ, еци бæнтти æ ахуркæнуйнæгтæй æ хæццæ неке адтæй. Фæстæмæ цæугæй махмæ æнæ ’рбауайгæ нæ фæууидæ. Къæсæрæй æрбадзоридæ:

– Еу каст уæмæ, зæгъун, бакæнон. Уæ фиди хъæбæр имисетæ? Кæд уæмæ естæмæй фæккæсун гъæуй? Æфсæрми ма бакæнетæ…

Мухарбеги æрбацудмæ нæ еугуремæн дæр нæ цæститæ исуорс уиуонцæ. Нæ мадæ фингæ æвæрунмæ фæууидæ. Мæ кæстæр хуæрæ æма ме ’нсувæр ба Мухарбегмæ баледзиуонцæ, æ этюдти папкæ ин æ къохæй ракъахиуонцæ, æма ибæл цийнæ кæнунмæ фæууиуонцæ, фæстагмæ ба ’й финги уæлгъос исбадун кæниуонцæ.

Еууæхæни дин Мухарбег æ сосæгдзийнадæ ку исгъæр кæнидæ: сæумæраги ести кустмæ бавналуй, æма, цалинмæ æ зæрди фæндæуагæ нæ фæффудæбон кодтайдæ, уæдмæ æ гъæлæсмæ комидзаг нæ хаста. Уотемæй ибæл ахид байзæр уидæ. Нæ мадæ ’й уайдзæфти буни фæккæнидæ.

– Мадта гъенур æфсес адæймагмæ уæлтæмæнадæ куд гъæуама æрцæуа?! – зæгъидæ ин.

Еууæхæни Сталинирмæ æрбацудæй Абайти Васо. Мухарбег æй зæрдибунæй уарзта. Бонæй киунугæдонæмæ æрбауадæй æма мин уотæ:

– Изæри, ирон-индийаги сорæт конд ку фæууон, уæд уæмæ Абайти Васой хæццæ фæццæуæн. Барæ нин ес? Сомехаг æма бердзейнаг æвзæгтæбæл ка дзоруй, уотемæй æхе маддæлон æвзаг дæр кæмæй нæ феронх æй, еци ирæнтти хæццæ ’й базонгæ кæнон.

Еци изæр нæбæл райевгъудæй игъæлдзæгæй. Мухарбег æ хæццæ æрбахаста, Васомæ кæсгæй ке искодта, уæхæн сурх хуарæнтæй конд хузæ, уой размæ сурх индийаги кой кодта, æма нур æ дзурд нæ фæссайдта. Аци сорæт рауадæй дессаг, студий фарсбæл ауигъдæй берæ фæллæудтæй.

ТУЙГЪАНТИ Мухарбег æ хуæрифуртти хæццæ.

Нæ иуазгути дзубандитæй мæ зæрдæбæл, гъулæггагæн, нецибал лæууй. Æцæг, гъуди ба ма кæнун мæ мади райдзаст цæсгон: æ конд цихтгунтæ иуазгути зæрдæмæ фæццудæнцæ.

Хузæгæнæги куститæмæ кæсгæй нин æрмадзи дзубанди байеудагъ æй аййевади туххæй. Еууæхæни æрæстæфтæн, Мухарбеги бæхтæ мæмæ Клодти бæхти хузæн ке кæсунцæ, уой. Туйгъани-фурт мæмæ десæйдзаг цæститæй æрбакастæй, мольбертæй æ цæститæ нæ исиста, уотемæй еуварсдæр æрлæудтæй, æ сæр батилдта æма загъта:

– Раст зæгъис. Æма ’й мæхуæдæг куд не ’ргъуди кодтон.

Нарти таурæхътæ фиццагидæр Мухарбеги дессаги хузтæмæ гæсгæ базудтон, уой фæрци базонгæ дæн ирон литератури хæццæ, Иристон мин уой фæрци æнæзонгæ нæбал адтæй.

Гъуди ма кæнун уой дæр, æма 1933 анзи нæмæ сæрди æрбацудæй Хохти Аслæнгерий. Æ кой ин ахид кодтан, æма ’й фæсаууонмæ хуарз зудтан. Мухарбег мæ музеймæ бахонидæ, æма си кастан Хохи-фурти конд хузтæмæ. Мухарбег æй уæди хузæгæнгутæй беретæй уæлдæр æвардта, ирон орнаментбæл ци фудæбон бакодта, уомæн ин устур аргъ кодта. Аслæнгерий нæмæ дуккаг бон ку ’рбацудæй, уæд базонгæ ан. Адтæй фудхузтæ арæзт, е ’змæлд – цурд, æ дарæс – хуæрзаййев. Мухарбегбæл – устур керзæ цулухътæ, æ хæдони уæллæй æрбабаста нарæг ронæ.

Аслæнгерий тухстæй, фæсаууонмæ кедæр карз æхсилкъитæ кодта. Фæйнæхузи адтæнцæ, уæддæр Мухарбег Аслæнгерибæл тухстæй, æ сонт миутæ ин хатир кодта, æмгъудмæ ку нæ исæнхæст кæнидæ кедæр фæдзæхст куститæ, уæд æй, сæйгæ ’й, зæгъгæ, Мухарбег рæститæ кодта.

Цубур рæстæги фæсте Аслæнгерий махмæ дæр æрбацудæй. Æрбахудта æй Энвер. Е лимæнæй цардæй мæ хуæрæ æма ме ’нсувæри хæццæ. Цуппаремæй бакъуар уиуонцæ, сахари кæронмæ рандæуиуонцæ, уоми æнафонæмæ фæббадиуонцæ. Мæйи бæрцæ фæццардæй Аслæнгерий, бадзурд исаразта, аванс райста æма денгизи билæмæ рандæй. Рацудайдæ мæйæ, æма ин æ финстæгутæ еу инней фæдбæл есун райдæдтон. Æ гъæститæ мин фæккодта, цума зæнхæбæл уомæй æнамонддæр нæ адтæй. Æз бацæуинæ Мухарбегмæ, Аслæнгерий финстæг имæ раттинæ. Е  æ медбилходгæй бакæсидæ финстæг, е ’рмадзæ нихгæнидæ, рандæуидæ пости хайадæмæ æма æхца рарветидæ.  Е дæр сæ ку райсидæ, уæд сæ уайтæккæ дæр исхарз кæнидæ æма бабæй ин æ нæуæг фæдесон финстæг райсианæ. Нæ, Мухарбег не ’смæстгун уидæ, æ хæларзæрдæ медбилтихудт некæд ниууадзидæ, æма бабæй ин æхца рарветидæ. Уотæ бакæнидæ:

– Цæуон. Еци адæймагмæ фæккæсун гъæуй. Дессаги хузæгæнæг æй æма ’й судæй дæр куд рамарæн.

1937 анзи зумæги каникулти рæстæг нæмæ Аслæнгерий æма Энвер æрбалæудтæнцæ. Æдеугурæй нæмæ фæцæнцæ дууæ бони. Ме ’нсувæр æма мæ хуæрæ сæ хæццæ сахарбæл æрзилдæнцæ. Фиццаг бон бацудæнцæ Аййевадон музеймæ. Аслæнгерий хъæбæр бæлдтæй сомехаг хузæгæнгути куститæ фæууинунмæ, уæлдай фулдæр ба уарзта Сарьяни исфæлдистадæ. Еци изæр бацудæнцæ оперон театрмæ.

Радзубанди кæнуни барæ дæр сæ нæ фæууидæ, фал мин еууæхæни Аслæнгерий æ бæлдæ раргом кодта: фæндадтæй æй  Туркмæ фæццæун, евгъуд æности уордæмæ ка рафтудæй, еци ирæнтти карнæ базонун. Сæ цард, дан, син равдесинæ, цума, дан, ма ирон æгъдæуттæй естæбæлти хуæст æнцæ, æнхæст ма сæ кæнунцæ. Бæргæ ку бафтудайдæ Туркмæ, фал æ бæлдæ не ’сæнхæст æй.

«Антон АСИБЕ» ТУЙГЪАНТИ Мухарбеги конд хузæ.

Æзинæ цума адтæй, уоййау ма мæ зæрдæбæл лæууй еу уæхæн хабар. Туйгъанти Мухарбегæн еу кадæр уæхæн хузæ искæнун бафæдзахста: равдесæ, дан, мин Кавказ иссæребарæ кæнуни сæрбæлтау ци тох цудæй, уой. Æнæмæнгæ, дан, си гъæуама зинна фидтæлтиккон мæсуг. Хузи гъæуама æвдист æрцудайдæ, мæсуги фарсæй нæмгутæ фæстæмæ куд æсхъеунцæ, æма сæ ка æхста, уонæн сæхебæл куд уайунцæ, уой дæр. Бæлах уой медæгæ адтæй, æма еци лæгæй не ’руагæс кодта, хузæгæнæги бон тæхгæ нæмгутæ равдесун ке нæй, е.

Минкъий мæститæ не ’скодтонцæ Мухарбегæн, æхе «аййевади аргъгæнæг» ка худта, етæ. Киунугæдони директорæй ку кустон, уæд ин бафæдзахстон Хетæгкати Къостай сорæт искæнун. Мæ курдиадæ мин бадзубандигонд æмгъудмæ исæнхæст кодта хузæгæнæг. Фæткæмæ гæсгæ къамиси иуонгтæ гъæуама исаргъ кодтайуонцæ хузæн æма ин гæгъæдитæ исаразтайуонцæ. Куд нæ!.. Къоста къамиси иуонгтæй неке зæрдæмæ фæццудæй – сæ еу уайдзæф иннемæй карздæр. Куд сæ балæдæрдтæн, уотемæй хузæгæнæгæй курдтонцæ устур хузæ искæнун, фал æ куст аййевадæмæ ести барæ даруй æви нæ, уой мæтæ  ба си неке кодта. Исмæстгун дæн, фал ци гæнæн адтæй. Раздахтон Мухарбеги куст. «Аййевади дæснитæ» кæд æрцæриуонцæ, зæгъгæ, æма ин загътон:

– Уайдзæфтæмæ æркæсгæй, хузæбæл бундоронæй бакосæ… Хебарæй ба Мухарбегæн бафæдзахстон:

– Æмбæлгæ дæр ибæл мабал бакæнæ, уони ба мæхе барæ уадзæ!.. Мæйи фæсте ба къамиси иуонгтæ нæуæгæй æрæмбурд æнцæ, нæ рази æрæвардтан хузæ. Æз син загътон, сæ еугур уайдзæфтæмæ дæр ке ’ркастæй, уой. Фæрракæсæ-бакæсæ кодтонцæ хузæгæнæги кустмæ, фал си неке нецæбæл фæггурусхæ ’й. Æма Къостай сорæт облæстон киунугæдони фарсбæл ауигъд æрцудæй.

Туйгъанти Мухарбег еци-еу рæстæг куста облæстон театри декораторæй дæр. Сæр багъудæй, зæгъгæ, уæд балетмейстери бæсти дæр бакосидæ, æ устур цулухътæ æ уæле, уотемæй амудта, кафæг æ къах кæми куд гъæуама аййевдæрæй еса, уой, амудта син кафуни ритм. Ирон адæми кæфтити ритм хъæбæр хуарз зудта Мухарбег.

Туйгъанти Мухарбег хъæбæр хуарз зудта дуйней адæмти культурæ, зудта европаг æма уруссаг аййевадæ, истори, этнографи, литературæ. Мухарбег адтæй ирон адæми аййевадæ æновуд æртасæг. Иристони гъæутæбæл, хонхæй дæр æма будурæй дæр зилдæй, игъуста кадæнгæгæнгутæмæ æма финста адæмон исфæлдистади уадзимистæ, Нарти кадæнгитæ. Исахур кодта алантæ æма сомехæгти астæу историон бастдзийнæдтæ. Æмбурд кодта зундгонд историктæ Мовсес Хоренаци, Халатян æма æндæрти фæллæнттæ. Зудта рагон сомехаг аййевадæ æма архитектурæ.

Мюнхени уогæй, Туйгъани-фурт ахур кодта аци зундгонд ахургæнæги скъолай; ТУЙГЪАНТИ Мухарбег, актер БЕСАТИ Ладо æма АБАЙТИ Васо.

Еууæхæни нæмæ дзубанди рауадæй фрескити туххæй. Мухарбег нин радзурдта, Нарти кадæнгитæмæ гæсгæ ци фрескитæ искодта, етæ ин куд фесавдæнцæ, уой. Етæ ин Октябри революций размæ конд адтæнцæ. Хузæгæнæг си исфæлгонц кодта æ райгурæн хæдзари фæрстæ. Советон хецаудзийнадæ ку исфедар æй, уæд Туйгъанти хæдзари, æнгъæлдæн, æрæнцадæй гъæусовет. Æма гъе уæд фесавдæнцæ Мухарбеги фрескитæ, дзæбокæй сæ фæххуастонцæ. Æма къирæйцæгъдгутæн нæдæр сæхецæй, нæдæр ба сæ размæ еу уæхæн адæймаг нæ фæцæй, еци хъазар куститæ ка багъæуай кодтайдæ. Уой фæсте ма Мухарбег бæргæ æрцудæй сæ хæдзарæмæ. Фрескитæ къирæй цæгъдгæй фæббунæй æнцæ, зæгъгæ, æнгъæл адтæй, æма фарси еу цæстæ нихснадта – æ мæгур зæрдæй фрескитæ реставраци кæнунмæ гъавта. Еци рæстæг Мухарбеги размæ кадæр æрбацудæй, æма ин уотæ:

– Алливудтæ дин фæккалдтонцæ, Мухарбег, къирæйцæгъдгутæ. Къирæ æгириддæр фарсбæл нæ цæфстæй. Æма дин дæ «гъолæнттæ» дзæбокæй фæххуастонцæ. Мухарбег ба, дан, хæдзари фæрстæ æндегæй-медæгæй «нигъгъолæнттæ» кодта.

Æ кустити иннæ хай ба фæсарæнти, Вени сахари, байзадæй. Мухарбег æздахтæй æ райгурæн бæстæмæ, æма  е ’рмадзи дæгъæлтæ рæстæгмæ бал равардта хæдзари хецаумæ. Æ зæрдæ дардта, Венæмæ ма нæуæгæй ке бафтуйдзæнæй, уобæл, фал ин уæхæн равгæ нæбал фæцæй.  Туйгъани-фурт нин 1943 анзи уæхæн хабар радзурдта: 1939 кенæ 1940 анзи Венæй Мæскумæ ка æрбафтудæй, уæхæн фæсарæйнаг, дан, агурдта хузæгæнæг Туйгъанти Мухарбеги. Фæсарæйнаг разиндтæй, Мухарбег е ’рмадзи дæгъæлтæ кæмæ ниууагъта, е. Уæдæй нурмæ, дан, æнгъæлмæ кæсун хузæгæнæгмæ, æ хузтæмæ, дан, кæд фæззиннидæ.

– Гъе, æма ци исаразтай? – рафарстон хузæгæнæги.

– Неци, – æнгъæл кæмæн нæ адтæн, уæхæн дзуапп мин равардта Мухарбег.

Устур Фидибæстон тугъди фæсте мæ зонгитæй кадæртæ рандæнцæ Венæмæ,  уоми советон æфсæддон хæйтти службæ кодтонцæ. Сæ еу цубур рæстæги дæргъи иссудæй æ райгурæн бæстæмæ. Вени ке фæууй, уой базонгæй, мæ зæрдæбæл æрбалæудтæй Мухарбеги хузти хабар. Куд æма ци, уой ин радзурдтон. Е мин зæрдæ байвардта, кæд еци фæсарæйнаги хæдзарæ æнæгъæнæй байзадæй, уæд Мухарбеги хузтæ райсдзæнæн æма сæ æрбаласдзæнæн, зæгъгæ. Мухарбегмæ финстæг рафинстон, зæгъун, рарветæ мин еци фæсарæйнаги муггаг æма адрес. Гæнæн ес, æма дæбæл, зæгъун, дæ хузтæ исæмбæлдзæнæнцæ. Мухарбег мин уæхæн дзуапп равардта: «Феронх ми æй æ адрес. Уæдæй нурмæ цæйбæрцæ рæстæг рацудæй, æма ма ин æ муггаг дæр ка гъуди кæнуй…»

Мухарбег  1943 анзи декабри мæйи æнæнгъæлти Еревани балæудтæй. Нæ цийнæн кæрон нæ адтæй. Фусунуатмæ дæр æй нæ рауагътан. Ме ’нсувæртæ æма мæ сиæхстæ тугъди будури адтæнцæ. Мæнмæ цардæнцæ мæ хуæрифурттæ. Мухарбег си неке зудта. Фæсевæд уайтæккæ балимæн æнцæ иуазæги хæццæ, фурбоцæй имæ «дада» дзорун райдæдтонцæ. Мухарбег уæд Хонсар Иристони ахурадон-æртасæг институти командировкæмæ гæсгæ æрбафтудæй Ереванмæ, сомех æма ирон адæми ’хсæн ци бастдзийнæдтæ адтæй, еци фарста ахур кæнунмæ. Еревани цардæнцæ Мухарбеги рагон лимæнтæ, аййевадæ æма литератури архайгутæ. Мухарбег мæ бафарста, куд иссерон адæмон хузæгæнæг Акоп Коджояни, зæгъгæ. Кæддæр Коджоянтæ Владикавкази цардæнцæ æма уæд, се ’ригон бæнтти базонгæ ’нцæ Акоп æма Мухарбег. Коджоянтæ кодтонцæ ювелирон куст, уæлдай æрмарæхстгиндæр адтæй кæстæр æнсувæр Акоп. Петербурги аййевади Академи каст фæууни фæсте Мухарбег исфæндæ кодта Мюнхенмæ рандæ ун æма архайдта, цæмæй Акоп дæр æ хæццæ рандæ уа. Сомехаг биццеуи фидæ цæхгæр ниллæудтæй, кой кæнун дæр æй нæ уагъта æ фурти, фал имæ Мухарбеги фидæ Сафар æхе ку бахатта, уæд дууæ нæбал загъта. Дууæ лимæни еумæ рандæнцæ Мюнхенмæ, кустонцæ хузæгæнæг Антон Ажбейи студий.

Æз телефонæй бадзурдтон Акопмæ, зæгъун, Туйгъанти Мухарбеги фæндуй дæу фæууинун.

– Мухарбег ами ’й?! – ниццийнæ  кодта Акоп. – Æма кæми ’й?! Нуртæккæ ами куд уа, уотæ! Аци минут!..

Æ адрес мин байамудта, æма хилæ кæнунмæ фæцæй:

– Æма мæ разæй æндæр кедæр цæмæн байагурдта?..

Æз ин балæдæрун кодтон, зæгъун, хеуæнттæмæ æрфусун кодта, æхе æмзæнхонтæмæ.

…Мухарбег æма Акоп кæрæдзебæл уоййасæбæл цийнæгæнгæй ниттухстæнцæ, раст цума сæ рази æндæр некебал адтæй. Кæрæдзей нæмттæ ма исдзориуонцæ, æндæр сæ цъухи дзурд нæбал бадтæй. Цалинмæ сахари гъæунгти цæуни барæ адтæй, уæдмæ фæббадтан. Уæд си сæ еуей, уæд инней цъухæй исхауидæ: «Гъуди ма  кæнис?» Имистонцæ, имистонцæ…

Ма сæ хъор кæнон, зæгъгæ, мæхе Акопи æрмадзæмæ байстон. Уæдмæ етæ дæр æрмадзæмæ ’рбацудæнцæ. Мухарбег, куд алли хатт, уотæ нур дæр æ гъудитæ дзурдта æргомæй, хузтæмæ кастæй лæмбунæг æма си  ести гъæндзийнадæ ку æрæстæфидæ, уæд нæ басосæг кæнидæ æ зæгъуйнаг. Коджоян æ хæццæ ахид исарази уидæ,  фал ефстагмæ ба уæддæр уотæ бакæнидæ: «Нæ, ами, ка ’й зонуй, æз растдæр дæн…»

Уæхæн бон нæ адтæй, æма нæ Коджоян сæумæй кæд нæ рабæрæг кæнидæ. Сехуари фæсте Мухарбеги хæццæ рандæуиуонцæ. Æнгъæлдæн, е æртиккаг бон адтæй. Коджоян нæмæ ’рбахудта зундгонд поэт Аветик Исаакяни. Фæсæхсæвæр син дзубанди байеудагъ æй литератури туххæй, рауадæй сæмæ эпоси кой дæр. Сомехаг поэт бакастæй цалдæр скъуддзаги «Давид Сасунский»-æй. Туйгъани-фурт ба ин Нарти кадæнгитæй бакастæй. Нарти фæсевæд гъолæй гъазунбæл ахур кæнунмæ Сомехмæ ке цудæнцæ, Мухарбег уой ку радзурдта, уæд Исаакяни цийнæн кæрон нæбал адтæй, гъома, нæ фидтæлтæ кæрæдзей куд хуарз зудтонцæ.

Еци изæр Исаакян бакастæй æхе æмдзæвгитæ дæр. Мæ кæстæр хуæрæ ба разардта поэти дзурдтæмæ гæсгæ финст зар. Поэти зæрдæ исунгæг æй, æ цæстисугтæ сæрфгæй мæ хуæрæмæ бакастæй æма Мухарбегæн уотæ зæгъуй:

– Мæ зартæ мин берæ æвзæгтæбæл зардтонцæ, фал сæ ирон кизгæ разардзæнæй, уæлдайдæр ба мæхе мадтæлон æвзагбæл, уой æнгъæл ба нæ адтæн.

Уæд Акоп Коджоян нæбал фæллæудтæй æма Исаакянæн уотæ бакодта:

– Аветик, æз хъæбæр ихæсгин ке рази дæн, Сомехмæ адæмон хузæгæнæг ке фæрци ес, ду уой зонис? Е Мухарбег æй. Е ку нæ адтайдæ, уæд уотид ювелирæй байзадайнæ…

Æма нин Коджоян радзурдта, сæ бийнонтæ Туйгъанти бийнонти хæццæ куд лимæнæй цардæнцæ, еци хабæрттæ.

Коджоян æма Туйгъани-фурт алли бон дæр зилдæнцæ музейтæбæл. Коджоян æй базонгæ кодта уордигон хузæгæнгути хæццæ. Уотемæй бафтудæй Сарьянмæ дæр. Еци изæр Мухарбег уæлдай æрæгæмæдæр æрбацудæй нæхемæ. Сарьяни хузти койæй æндæр си неци игъустæй. «Е кæбæлти лæг æй, кæбæлти!.. Къæдзæх!..» – дзурдта Мухарбег.

Мухарбег фæстæмæ Иристонмæ исæздахтæй 28 кенæ 29 декабри. Адтæй ирд хорбон – еци анз декабрь гъар  рахаста. Е адтæй нæ фæстаг фембæлд. Уой фæсте ма кæрæдземæ æрвистан финстæгутæ. Мухарбег мæмæ æрбарветидæ æ куститæ, æз ба сæ бахæссинæ академик Агаджанянмæ.

ПЛИТИ Верæ, 1971 анз.