Тугъди æверхъаудзийнæдтæй еу е æй, æма си ци æгæрон берæ адæм бастъæлуй, уонæй цал æма цалей ирисхъæ бустæги тæрегъæддаг рауайуй: ци бацæй, кæми ’й агурдæуа, е нæбал исбæрæг уй… цал æма цал ниййерæги, сæ фурттæмæ æнгъæлмæ кæсгæй, еци зæрдристæй банæхстæр æнцæ се ’носон дуйнемæ… Цал æма цал бийнонти абони дæр ма архайунцæ, кæдимайди ба уæддæр ести бæлвурдæй базониуонцæ сæ тугъдонти ирисхъи фæдбæл. Раст зæгъгæй, кедæрти туххæй хабæрттæ бæрæггонд дæр æрцæунцæ нури фæдагоргути æновуд архайди фæрци. Еу уæхæн цауи кой уин ракæнуйнаг ан абони. Кæд берæ æнзти размæ æма Иристонæй идард рауæни æрцудæй, уæддæр нин æримисуйнаг æй, уомæн æма баст æй не ’мзæнхон тугъдонтæй еуей ирисхъи хæццæ.

… Молдавий Дубоссарайаг райони гъæутæй еуемæй Кошницæй минкъий идарддæр лигъз будури экскаваторæй къанау ку къахтонцæ, уæд си раргом æй аст тугъдоней æстæгдартæ. Зæнхи бунæй ма  исхаудтæй гилдзитæ, тохæндзаумæутти сæститæ, тамакудонæ. Косгутæ байгон кодтонцæ тамакудонæ. Æ хурфи разиндтæй фæскомцæдесони билет Иванов Емельяни фурт Михаили номбæл.

Хъæбæр устур сагъæсти бафтудæнцæ уони иссерæг адæм. Зæрдхъурмæй сагъæс кодтонцæ, ка ’й зонуй, нерæнгæ дæр ма Михаилмæ æ ниййергутæ, æ хуæртæ, е ’нсувæртæ, кæд ин цæуæт адтæй, уæд етæ дæр æнгъæлмæ кæсунцæ. Кæми цæрунцæ, кумæ син фегъосун киндæуа? Кæцæй адтæнцæ æригон тугъдон æма æ авд æмбали?..

Агорун сæ байдæдтонцæ Кошници фæскомцæдесонтæ æма нæуæгдзаутæ. Уæдмæ ССР Цæдеси гъæуайкæнуйнади Министрадæй райстонцæ дзуапп:

«Фæскомцæдесон Иванов Емельяни фурт Михаил службæ кодта 203-аг дивизий 592-аг полкки. Æндæр бæлвурддзийнæдтæ нæмæ нæййес Иванови туххæй… Еци игъосункæнуйнаги ма адтæй финст. Фал 592-аг полкки комсорг адтæй Бозурти Уаней фурт Виктор, райгурдæй 1923 анзи Цæгат Иристони Мæхчески райони гъæу Къæмунти. Виктори идарддæри ирисхъи  туххæй дæр нæмæ неци бæлвурддзийнæдтæ ес…»

Æма бæлвурддзийнæдтæ исбæрæг кæнуни ихæс нæхемæ райсгæй, байархайдтан, ка ’й зудтайдæ, уони хæццæ фембæлунбæл æма радзубанди кæнунбæл.

… Аййев æфснайд минкъий уати къæразгæй хуарз зиннуй гъæунги дзæвгарæ хай. Хæдзæрттæ, рæзæдæнттæ, дзæхæратæ. Аци къæразги рази уарзта бадун Виктор. Еунæгæй, куд неке ’й хъор кодтайдæ, уотемæй гъудити бацæугæй. Кæд имæ æ хуæрæ Маня бауайидæ, уæд æй е дæр нæ хъор кодта, зудта, Виктор æмдзæвгитæ ке финсуй, уой.

– Еухатт скъолай исаразтан конкурс хуæздæр æмдзæвгæбæл, – дзурдта нин зæронд ахургæнæг Дзабайти Лизæ. – Тæккæ хуæздæр æмдзæвгæ Виктор ниффинста.

Уой фæсте скъолай фæззиндтæй литературон къуар. Уæдта газет уадзун байдæдта еци къуар. Газетæн равардтонцæ рæсугъд ном: «Талатæ». Зæгъун æнгъезуй, æма, æвæдзи, еу номер дæр уотемæй нæ рацудæй, æма си Виктори æмдзæвгæ ма уа. Виктори мади æнсувæр Дзилихти Таймуразæн хъæбæр æхцæуæн адтæй, æ хуæрифурт литературæмæ уотæ зæрдæргъæвд ке æй, е, æма  сахарæй æрцæугæй ин, алкæддæр æрласидæ киунугутæ. Сауæнгæ фиццаг къласи ахур кæнгæй, æвзурун байдæдта Виктори киунугæдонæ æма имæ исæмбурд æй 500 киунугей бæрцæ.

– Берæ кастæй Виктор, – зæгъуй æ хуæрæ Маня. – Уæлдай фулдæр уарзта Максим Горькийи радзурдтæ æма Владимир Маяковскийи æмдзæвгитæ, устур цæмæдесæй нин дзурдта, ци уадзимистæ кастæй, уони туххæй. Мæнæн дæр е бауарзун кодта киунугутæ, уони кæсунбæл мæ фæццалх кодта. Æвæдзи, ахургæнæг дæр уой фæрци исдæн.

Биццеу астæуккаг скъола каст фæцæй хъæбæр хуарз бæрæггæнæнти хæццæ. Фал институтмæ бацæун ба æ къохи нæ бафтудæй, æ фидæ рамардæй, зæронд мадæ, кæстæр хуæрæ æма æнсувæр æ бæрни байзадæнцæ, дарун сæ гъудæй. Æма косун райдæдта колхози. Сæумæцъæхæй изæрдалингтæмæ – будури. Фæскуст ба цийфæнди фæлладæй дæр – киунугутæ, æмдзæвгитæ. Цалдæр æмдзæвги ниффинста колхозон фæллойнæгæнгути туххæй, ниммухур сæ кодта райони газет «Сурх-Дигорæ»-йи.

Уæдмæ райдæдта Устур Фидибæстон тугъд. Виктор томар кодта тохи будурмæ, фал æй нæма уагътонцæ, ами дæр, дан, гъæунцæ адæм. Гъæумæ исигъустæнцæ фиццаг сау хабæрттæ, кæмæндæрти сæ даргутæ фæммард æнцæ… Æма уæд, хуæрзæрæги дæр ма колхозонти хъазауатон фæллойнæбæл ка зардта, еци райдайгæ поэтæн æ сагъæстæ-гъудити уагæ бустæги фендæрхузон æй, æ нæуæг æмдзæвгæ «Фурт»-и финста:

Æвзонг лæппу æрвыста бонтæ.

Уыд хъæлдзæг сыхбæсты йæ цард.

Цыбыр фыстæг уæд райста фронтæй:

«Дæ фыд хъæбатырæй фæмард…»

Нæ фæтарст лæппу уыцы уацæй.

Нæ æруагъта ныллæг йæ сæр –

Æхсæвыгон сæхицæй ацыд:

«Кæд иу ран бахъæуин æз дæр…»

Уый райста топп, йæ кард æрбаста.

Йæ риуы бавæрдта йæ маст…

– Дæ зæрдæ фидар уæд, мæ бæстæ:

Нæ адæм – тых, нæ хъуыддаг – раст!

Кæд ивы фыд йæ фырты тохы.

Кæд райсы ус йæ лæджы кард.

Уæд, зон, уыдзæн быдыры, хохы

Æнусмæ рухс хурау нæ цард!

Викторæн е ’мдзæвги загъд гъуди «кæд еу рауæн багъæуинæ æз дæр…» иссæй æхе зундирахасти уагæ. Æма 1942 анзи мартъий райдайæни Виктор рараст æй тугъдмæ.

Бозуртæ Къæмунтæй Сурх-Дигорæмæ 1930 анзи ралигъдæнцæ, æма нур тугъди цæхæрмæ дæр ардигæй цудæй. Æ мадæ Катя Чиколамæ æ фæдбæл рандæй, рафæндараст æй кæнунмæ. Æ хуæрæ Маняй нæ рауагъта Виктор, зудта, гъæуи фæскомцæдесон æмбурд ке адтайдæ, уой, æма ’й фæццох кæнун нæ бауагъта.

Фæндаггаг хуæлцæй уæлдай ма лæхъуæн  æ дзæкъоли ниввардта Маяковскийи уадзимисти киунугæ.

– Тухсгæ ма кæнæ, – зæрдитæ æвардта Виктор æ мадæн, – тагъд мæ ардæмæ гъæудзæнæй.

Фал æхе цæсгонбæл дæр æрхуни фæд бæрæг адтæй: лæдæрдтæй æй, дзæвгарæ рæстæг ке нæбал фæууиндзæнæй æ хеуæнтти, е мгъæуккæгти, е ’рдхуард Салæгати Хъазбеги гъесин фæндури цагъд ке имисдзæнæй.

… Рацудæй авд мæйи. 592-аг полкки комсорг, кæстæр лейтенант Бозурти Виктор архайуй Сталингради тугъди. Финстæгутæ ахид нæ финсуй сæхемæ, рæстæг нæййес. Фал уæддæр ин ефстагмæ ци финстæгутæ рарветун бантæсидæ, уони нуртæккæ кæсгæй дæр  адæймаги цæститæбæл рауайуй бæгъатæр тугъдони сорæт, æ уоди нифсхастдзийнадæ.

«Некæд ми феронх уодзæнæй еци зуймон мегъæ бон, – финста Виктор æ финстæгутæй еуеми. – Сæумæраги знæгти сæртæбæл никкалдтан дзармадзани мингай нæмгутæ æма минитæ. Уой фæсте размæ рампурстонцæ нæ танкитæ, нæ фестæг æфсæдтæ. Знаг æ зæрдæ дардта æ берæ федæрттæбæл, будуртæ ци минитæй байдзаг кодта,  уонæбæл, фал æй фæлледзæги  кодтан…»

Ка ’й зонуй, еци бон, ка ’й зонуй, æндæр хатт ци бæгъатæрдзийнадæ равдиста, уой туххæй, фал Викторæн ССР Цæдеси Сæйраг Совети Президиуми 1942 анзи 22 декабри Указмæ гæсгæ лæвæрд æрцудæй майдан «Сталинград багъæуай кæнуни туххæй».

Сталингради зæнхæбæл райдæдта нæ Сурх Æфсади размæцуд уæлахезмæ. Е ’мбæлтти хæццæ еумæ, знаги дæрæн кæнгæй, цудæй еци нæдтæбæл нæудæсанздзуд саулагъз лæхъуæн Бозурти Виктор. Нимпурстмæ æнгъæлмæ кæсгæй ин, минкъий уæгъдæ рæстæг ку уидæ, уæд æригон афицери къариндæсти бунæй æвзурдæнцæ тугъдонти зæрдитæ ка нифсхастдæр кодта, уæхæн тохмæ разæнгардгæнæн, уæхæн тохмæседгæ рæнгъитæ. Е ’мдзæвгитæ ин мухур кодта æфсæддон газет.

Æхсаргин лæхъуæни æ тугъдон нæдтæ рахастонцæ Украинæмæ, уордигæй Молдавимæ. Ами 1941 анзи цудæй уæлдай карз тугъдтитæ. Мæнæ куд финсуй Виктор ци дивизий службæ кодта, уой политхайади хецауи агъазгæнæг П.М.Шуров:

«1944 анзи сæрди нæ дивизи архайдта Молдави знагæй исуæгъдæ кæнунбæл тугъдтити. Дубоссарай районмæ æрбацудан, не ’фсæдтæ Днестри галеу билæ ку исуæгъдæ кодтонцæ, уæд. Аци рауæн цæугæдон цæхгæрмæ фæззелуй, идæрдтæбæл рандæуй æма дæлæмæ фæстæмæ æ фæдмæ ’рбаздæхуй. Е ’хсæн ци æрдæгсакъадахгонд ес, уоми немуцæн адтæй устур федæрттæ æма уони басæттун махæн бабарæ кодтонцæ.

Æхсæвæ знаги федæрттæбæл сæ нæмгутæ никкалдтонцæ нæ дзармадзантæ. Уой фæсте рампурстонцæ нæ танкитæ, фестæг æфсæдтæ. Сæуми 5-6 сахаттемæ немуцаг-фашистон æфсæддон хæйттæй искæдзос кодтан æрдæгсакъадахгонд. Фал дуккаг бон, нæ тухтæ æрбамбурд кæнгæй бабæй æрбампурстонцæ. Зин адтæй нæ уавæр. Фал лæугæ федар кодтан. Дивизий адтæй цалдæр мин фæскомцæдесони. Мæ бон федарæй зæгъун æй, еу дæр си æхе лæгъузæй нæ равдиста…»

Молдавийæй ледзæги фæцæнцæ немуцаг-фашистон æрдонгтæ. Не ’фсæдтæ сæ сурдтонцæ хорнигулæнæрдæмæ. Полкки комсорг Бозурти Виктор æхуæдæг разæй фиццаг рæнгъити уогæй, разæнгард кодта æригон æфсæддонти. Тогкалæн тохæй еуеми фæццæф æй, дзармадзани нæмуги исрæмугъдæй фегуппæг æй, æ гъостæ фæкъкъуру ’нцæ. Фал бабæй цубур рæстæги фæсте е ’мбæлтти æмрæнгъæ æрлæудтæй. «Салам, Юрик! Финсун дæмæ надæй. Æнæнез дæн, мæ гъостæн дæр нецибал æй. Знаги дæрæн кæнæн. Бахатир кæнæ, рæстæг мин берæ нæййес!..» – финста Виктор е ’нсувæрмæ. Мæйæ æма æрдæги фæсте бабæй исæрвиста æндæр финстæг: «Мæ хъазар мадæ, мæ хуæрæ, ме ’нсувæртæ! Финсун уæмæ фашистти хуккойнæй. Æрлæудтан Германий зæнхæбæл. Уогæ газетти дæр кæсдзинайтæ хабæрттæ. Тагъд знагбæл æ хор ранигулдзæнæй æма уæд мах ба хорискæсæнæрдæмæ нæхемæ ранæхстæр уодзинан…»

… Уæлахези туруса исфелудта Рейхстаги сæрмæ. Нæ тугъдонтæ, сæ агъазиауæй-агъазиаудæр ихæс исæнхæст кæнгæй, æздахтæнцæ сæхемæ. Уони хæццæ адтæй Бозурти Виктор дæр. Æ реубæл æрттивдтитæ калдтонцæ æ бæгъатæрдзийнади нисанеуæгтæ – паддзахадон фондз хуæрзеуæги.

…Тугъди фæсте Виктор ахур кæнунмæ бацудæй æфсæддон академимæ æма ’й каст ку фæцæй, уæд уой фæсте майор Бозури-фурт цалдæр анзей дæргъи адтæй æфсæддон газети редактор. Æ финстæгутæй еуеми æ мадæмæ финста: «Берæ мæ нæбал гъæуй. Цалдæр мæйей фæсте фæццæун нæхемæ. Аци хатт рæстæгмæ нæ, фал еугур цуд. Æма уæд некæдбал рандæ уодзæнæн дæуæй, мæ хъазар мадæ…»

Уæхæн зæрдитæ бæргæ æвардта æ уарзон мадæн, æнæмæнгæ исæнхæсткæнуйнаг дæр сæ бæргæ адтæй, фал ин, гъулæггагæн, нæ бантæстæй. Уодæгасæй æй нæбал фæууидта æ мадæ… Æгъатир нези фудракæнди фудæй… Æма æ уарзон Иристонмæ æ бæсти иссудæнцæ æ бийнойнаг Дуся æма æ фурт Виталик.

ЯРОШЕВСКИЙ Георгий, МАМСУРАТИ Мурат, 1968 анз.