Нæ мадтæлон æвзаги, нæ фидтæлтиккон æгъдæутти алæмæтдзийнадæ багъæуай кæнун æма сæ нæ исонибони фæлтæртæбæл еци федауцæй исæмбæлун кæнæн, зæгъгæ, еци дзубандитæмæ гæсгæ зæрдæбæл æрбалæууй мæнæ ауæхæн хабар.

Цæветтонгæ, не ‘мзæнхон лæг Сафар æригонæй рафтудæй Туркмæ æма уоми цæргæй байзадæй. Æ фидиуæзæг бабæрæг кæнун ба ма æ къохи бафтудæй, ку æрзæронд æй, уæд. Æрфусун кодта Къорай гъæуи Уорсдони билгæрон уæлвон рауæни æ хæстæгутæмæ. Еухатт æнæмæтæй гъазæг биццеутæ ‘й  æрæстæфтæнцæ цидæр æнахур уавæри: къæлæти хузæн ниггубур æй, уотемæй бадтæй фахси къелабæл æма мæтъæл цæстингасæй ниндзаст æй Мæнтæкъуппи гъæди къохмæ, æ сабийдоги е ‘мгæртти хæццæ æ рæстæг кæми æрвиста, уордæмæ. Æ цæститæй лæдæрстæй цæстисуг.

Æ кеми ку ‘рцудæй, уæд æрæстæфтæй сабийти десгæнгæ цæстингас æма син загъта:

– Сувæллони зæрдæбæл алцидæр берæ лæууй. Баруагæс уи уæд, мæ дзубанди. Æз Турки цæрун, фал алли æхсæвæ дæр уинун еци-еу фун – цума еудадзугдæр дæлæ еци гъæди къохи бæлæсти буни гъазун. Фидиуæзæг… Уомæн æмбал нæййес… Æз ардæмæ æрбацудтæн мæнæ аци гъæди къох фæууинунмæ… Æма бабæй мæ нæуæгæй цæун гъæуй ардигæй, нæуæгæй бабæй хецæн кæнун аци гъæди къохæй…

Зæронд лæгæн бабæй æ цæстисугтæ рахгæдтонцæ æ цæститæ. Æма еци зæрдхъурмæй ма загъта:

– Мæ кизгæ ми курдта, цæмæй ин Уорсдони билæй  циккидортæ æрласон… Æз ин сæ гъæуама фæлласон…

Уæхæн æй фидиуæзæг – сабийбонти имисуйнаги хузæн адгин…

Аци хабар раимисгæй, уой зæгъуйнаг ан, æма еци кизгæн æ хестæртæ кæддæр æцæгæлон бæстæмæ ку рагоц кодтонцæ æма ‘й æ фидтæлтиккон зæнхæй ку фенæхай кодтонцæ, уой хузæн мах дæр нæ мадтæлон æвзаги ирисхъæбæл абони æнæмæтæ ке ан, уой фудæй си æнæхай  кæнæн нæ исонибони фæлтæрти. Æма етæ дæр, еци кизгæ Уорсдони билæй æхецæн циккидортæ æрласун куд курдта, уотæ хестæртæй нæ агордзæнæнцæ сæ мадтæлон æвзаги фарнæ? Æма син ци ратдзинан, не ‘взаг нæ абони æнæзунд миуи фудæй азари амæттаг ку бауа, уæд? Гъуддаг ба, баруагæс уи уæд, уомæ цæуй – уомæн æма нæ мадтæлон æвзагбæл дзорунмæ нæ сæр нæбал хæссæн, нæхецæн æй ихæсбæл нæ нимайæн, хестæрæй-кæстæрæй нæ дигорон æвзагбæл еунæг газет æма еунæг журнал рафинсун æма кæсун. Уотæ уомæ  гæсгæ зæгъæн, æма анзæй-анзмæ минкъийæй-минкъийдæр кæнунцæ, уæддæр ма сæбæл æхцул ка ‘й, еци адæймæгути бæрцæ.

Нæ аци зæрдунгæггæнæн дзубандити кæстæрти  кой хумæтæги нæ ракæнæн. Уотæ нæмæ кæсуй, æма нæ дигорон æвзаг, нæ дигорон газет æма журнали ирисхъи туххæй нæ хестæртæ куддæр æнæмæтæ ‘нцæ, уæд нæ кæстæртæ ба зингæ-зингæ æновуддæрæй архайæг разиннунцæ. Уомæн æвдесæн – мæнæ æрæги Чиколай нæ мадтæлон æвзаг цитгин кæнуни нисанеуæгæй арæзт ка ‘рцудæй æма сабийтæ хъæбæр разæнгардæй кæми архайдтонцæ, еци мадзал.

Ку зæгъæн, еци арфиаг гъуддаг арæзт æрцудæй нæ республики адæмон артисткæ, Ирæфи райони культури сувæллæнтти исфæлдистадон еугонди разамонæг Цæрикъати Рими æма æ æмархайæг райони киунугæдони сæргълæууæг Дзоблати Рими хъæппæресæй, агъазгæнгутæ ба син иссæнцæ райони культури къабази косæг хестæртæ.

Мадзали уæлдай æновуддæрæй архайгутæ ба иссæнцæ сувæллæнттæ. Хъæбæр зæрдæхцæуæнæй æрбамбурд æнцæ, алкедæр си фæндадтæй еци хуарздзийнади фескъуæлхун. Райони культури артдзæсти тургъæй устур къуарæй ранæхстæр æнцæ æма гъæунгти цæугæй, сæ къохти хастонцæ сæхе конд плакаттæ, дигорон æвзаги кадæн сæбæл се ‘мгъæуккаг, Цæгат Иристони адæмон поэт Бабочити Руслани æмдзæвгитæй курухон гъудитæ финст, уотемæй. Еци цæугæ-цæугæй ма сувæллæнттæ гъæрæй кастæнцæ дигорон æвзаги кадæн æмдзæвгитæ, уонæн сæ фулдæр адтæнцæ Бабочити Руслани финст. Мадзали архайгутæ ма сæ хæццæ рахастонцæ газет «Дигорæ» æма журнал «Ирæф»-и хецæн номертæ æма сæ иурстонцæ, ка сæбæл æмбалдæй, уонæн. Е дæр хуарз æргъудидзийнадæ ‘й – кæдимайди ба фулдæр адæм фæрразæнгард уиуонцæ дигорон æвзагбæл мухури фæрæзнитæ рафинсунмæ æма сæ редакцити косгути нæбал гъæуидæ еудадзуг табу-мендар кæнун уой туххæй.

Аци гъуддаг арæзт ке ‘рцудæй е, æнæмæнгæ, берæ цæмæйдæрти  ахсгиаг æй: еуемæй, ирæзгæ фæлтæр æхцулдæр кæнунцæ мадтæлон æвзагбæл, иннемæй ба, хестæртæ дæр æй кæд æма балæдæриуонцæ, нæ кæстæртæн цæйбæрцæбæл зæрдтагон æй нæ мадтæлон æвзаг æма рауон-циуондæрæй архайун байдайиуонцæ æ цардгъондзийнадæбæл.

* * *

Мæнæ ци цауи кой кæнæн, уой хæццæ ма æрæги Чиколай арæзт æрцудæй еума цæмæдесаг гъуддаг. Аразгæ ба ‘й, «Цæгат Иристони адæмон армгустдæнттæ багъæуай кæнуни туххæй», зæгъгæ, национ проекти фæлгæти искодта Танделати Розæ, Дзæуæгигъæуи 13-аг  астæуккаг скъолай армдæснити къуар «Талатæ»-йи разамонæг. Зæгъун гъæуй уой, æма æ дæсни разамунди фæрци аци къуар ахид исуй аллихузи еугуруæрæсеуон этнографион конкурсти уæлахезон. Ахурдзаутæн уæлæнхасæн сæрмагонд гъомбæладон-патриотон программæ ке исаразта, уой туххæй иссæй «Ахургæнæги моралон бæгъатæрдзийнадæ»-йи конкурси лауреат. Танделати Розæн æ уодуæлдай фæллойни туххæй аккаггонд æрцудæй майдан «Иристони Намусæн», хуарзæнхæгонд ма ‘рцудæй нæ республики Хецауади Кади гæгъæдитæй.

Искурдиадæгин силгоймаг Ирæфи райони сабийтæн ци ахурадон мадзал исаразта, уоми лæмбунæг æма хумæтæг æвзагæй амудта къохæй дзаумæуттæ аразуни кустити, нæ адæмон æгъдæутти сосæгдзийнæдтæ: дзаумæуттæ хуйун, цъиндатæ бийун, халæй хузтæ æвæрун, авдæнæ рæвдзæ кæнун æма æндæр гъæугæ гъуддæгутæ. Уонæй арæхсун нури кæстæртæн, æнæмæнгæ, исбæздзæнæнцæ сæ изолдæри царди, уæлдайдæр ба кизгуттæн. Сабийтæн еци ахуртæ сæ зæрдæмæ хъæбæр ке фæццудæнцæ, уæдта сæмæ разæнгарддзийнадæ ке фæззиндтæй, уобæл ба дзорæг æй е дæр, æма ахурти кæронбæттæни Танделати Розæмæ фæллæвардтонцæ дзæвгарæ фарстатæ, кæцитæбæл син е дæр зæрдиагæй дзуæппитæ лæвардта.

Федарæй ни æруагæс кæнуй, æма сабийтæ ци райдайæн зонундзийнæдтæ райстонцæ еци бон, уони раизолдæр кæндзæнæнцæ аййевади артдзæсти къохдæснийади къуæртти. Уадзæ æма, нæ рагфидтæлтæ нин ци къохдæснийади хуарздзийнæдтæ ниууагътонцæ, уони ирисхъæн зæрдæмæдзæугæ исонибон уа.

БИЧИЛТИ Алетæ