Уацау

(Идарддæр. Райдайæн 16-аг номери)

 

Мæхæмæтæн дæр ма Хуцау хуæздæр хуарз ци ракæна? Берæ гъезæмæрттæ æма сагъæстæ ци гъуддаги фæдбæл гъудæй, е æнцонæй æфтуйуй нур æ къохи.

Мæхæмæт, Хаджи-Паго си куд курдта, уомæ гæсгæ исæмбалдæй æ иуазæгдони. Æгасцæуай ин загъта Хаджи-Паго, цæнхæ, кæрдзинæй æй хъæбæр исбоц кодта. Уотæ ин зæгъуй ниуазæн дæтгæй:

– Нæ исæмбæлди рæуагæ Кермен æй. Е мæнæн æй мæ лимæни æнсувæр. Уæдта айдагъ мæнæн æма дæуæн нæ, фал е æй нæ алке æнсувæр дæр. Сумах, ирæ, уæлдайдæр æфтауæд Хъобан, хиццаг уомæй айтæ, æма еци изæд уæ реубæл ке исгъомбæл æй. Гъема дин, Мæхæмæт, уой туххæй мæ ниуазæн дæттун. Деденæг калæд Хъобан, Кермени хузæнттæ си фулдæр куд æнтæса, еци бони фарнæ ’й уæд!

Хаджи-Паго Мæхæмæти исбоц кодта, ци имæ адтæй, уомæй, уæдта рахаста дууæ æхси байрагдзармæй, дууæ зæнгойи рæсугъд хуйæндагæй худ æма хуæрзнад æркъиаг дзабуртæ.

– Мæхæмæт, мæнæ дин мæ лæвар æхсæ сæгутти хуйæндагæй, мæхе конд. Æвдесæн фæууæд нæ фиццаг исæмбалдæн. Ани ба мин мæ номæй Керменæн раттæ.

Æма еци дзубандитæ кæнгæй, кæрæдземæн хуæрзбонтæ ракодтонцæ.

Мæхæмæтæн еци лæвæрттæ æ къохи ку бафтудæнцæ, уæд æ цийнæн кæрон нæбал адтæй.

– Фæллæууæ, берæгъ, хъапхан дин мæ къохи ес нур, тагъд си бахаудзæнæ! – æвзедæнтæ кодта æ меднимæр Керменмæ.

Рараст æй Мæхæмæт Хъобанмæ. Тундзтæй, цæмæй тагъддæр бахъæрта Хъайсæнмæ, сæ сау гъуддагæн унаффæ кæнунмæ. Æхсæвæ ибæл бон нæбал кодта, бон ба æхсæвæ, уотемæй Хъобанбæл куд исæмбалдæй, уой лæдæргæ дæр нæ бакодта.

Хаджи-Пагой лæвæрттæбæл Хъайсæнетæ уотæ фæццийнæ кодтонцæ, цума етæ лæудтæнцæ устур ивулд дони билæбæл æма си бацæунмæ сæ нифс нæ хастонцæ, æма син нур еци дони сæрти хед фæззиндтæй, уой хузæн.

Мæхæмæт лæмбунæг балæдæрун кодта Хъайсæнæн, Хаджи-Пагобæл куд исæмбалдæй, æма ин Хаджи-Паго ци фæдзахста, уой: «Зæгъæ, дан, Керменæн, зæрдæ дин ци гъуддагæй байвардтон æма мæ барæ ке бакодтай, уой туххæй дæмæ уодзæнæй хабар…» Æз æй аййевæй къахтон, ци ин æ барæ бакодта, уомæй, фал мин неци загъта Хаджи-Паго.

Хъайсæн игъæлдзæг хузæй исдзурдта:

– Æ барæ ин ци бакодта, уой дæр базондзинан Хуцауи фæрци. Мах бал æнгурæ гъудæй æма нæ къохи бафтудæй. Нур кæсалгæ ниййахæсдзинан æууæнкæй! Æз архайун, куд мæбæл æууæнда, уобæл: цума ми нæ фæрристæй нæ зæнхи рафæлдæхт, уоййау рауагътон мæхе. Мæхæмæт, ду фулдæр бæнтти дæ мади ’рвадтæлтæмæ исгъомбæл дæ, Кермен дæбæл неци гурусхæ кæнуй. Кермени баууæндун кæнун дæуæй аразгæ ’й. Баууæндун æй кæнæ, цума Хаджи-Пагой хæццæ хъæбæр рагæй зонетæ кæрæдзей, цума уе ’хсæн сосæгдзийнадæй некæд неци адтæй, уотæ. Цубур дзурдæй, Хаджи-Паго æхседарф æй æма си Кермени тайун кæнæ. Ка ’й зонуй, кæд дин Кермен исгъæр кæнидæ, Хаджи-Пагой хæццæ ци кæнунмæ гъавунцæ, уой. Дзабуртæ æма бал зæнгæйттæ ма раттæн Керменæн. Сæ раттунæн хуæздæр рæстæгутæ искæндзæнæй. Æцæг сæ Керменæн ма исгъæр кæнæ!

Мæхæмæт Кермени гъæуай кæнун байдæдта, æма еухатт æ размæ фæцæй æ каййестæмæ цæугæй. Цума ибæл хæрхæмбæлд ракодта, уоййау дзоруй игъæлдзæгхузæй:

– Кермен, æз ба ма дæмæ уæхемæ цæуйнаг адтæн.

– Идард нæ ан, раздæхун нæ бон æй, – загъта Кермен.

Мæхæмæт загъта:

– Дæ балци дин нæбал къулумпи кæнун. Кæсæгæй дæмæ ес нистауæн, æма дин æй ами дæр зæгъдзæнæн.

– Кæсæгæй? – рафарста Кермен. – Е дессаг уодзæнæй!

– Зæрдиаг саламтæ дин æрветуй Хаджи-Паго. Нифс, дан, дин ци гъуддагæй æвардтон, е тагъд рæстæги мæ къохи бафтуйдзæнæй æма дæмæ хабар уодзæнæй. Мæнæ дин айæ ба æ лæвар! – æма Керменмæ равардта æхсæ, – æхе къохтæй конд, сæгутдзармæй.

Кермен æ цæстæ не ’сдардта Мæхæмæтмæ, хилæ адтæнцæ, фал æхсæ æма æ лимæни коймæ æрæгиау æрлæмбунæг æй. Райста æхсæ æма имæ уотæ фæккастæй, цума Хаджи-Пагойæн æхе фæууидта. Райарфæ кодта зæрдиагæй, уæдта рафарста:

– Бахатир кæнæ, Мæхæмæт, Хаджи-Пагой кæцæй зонис? Хуарз лимæн дин æй æви ескæд гъуддаги исæмбалдайтæ? Куд лæгæй æй зонис Кæсæги?

Мæхæмæтæн зин нæ адтæй еци фарстатæн дзуапп раттун.

– Куд дин æй зæгъон, Кермен… Хаджи-Пагой хæццæ куд зонгæ ан, уомæй æй дæхуæдæг, ку исæмбæлайтæ, уæд бафæрсæ, фал дин цубурæй зæгъдзæнæн: нæ астæу сосæгдзийнадæй неци ес, кæрæдзебæл æууæндæн. Мæнæ уинис, аци æхсæ, дæ æхси æмбал – е мин лæвар æй. Куд лæг æй, зæгъгæ, мæ фæрсис, æма дин уой зæгъдзæнæн: æз мæхуæдæг исгъомбæл дæн Кæсæги – Келехсати астæу. Хаджи-Пагобæл ка фæууæлахез уа цæнхæ-кæрдзин, æмгарæ-æууæнкæй, уæхæн нæй. Æз æй некæбæл баййевдзæнæн, уой туххæй æма мин æй, мæ зæрдæ адгинæн ке иссирдта, еци лæг.

Кермен загъта:

– Куд кæсун, Мæхæмæт, уотемæй нин Хаджи-Паго æмбес æрдхуард рауадæй нæ дууемæн дæр! Арфæ дин кæнун, Мæхæмæт, зæрдиагæй æма амондгун уацхæссæг фæууо нæ астæу. Ку ма фæууинай Хаджи-Пагой, салæмттæ ин раттæ мæнæй. Æнгъæлмæ ин кæсдзæнæн æ хабæрмæ.

Еци дзубандити фæсте Мæхæмæт раздахтæй Хъайсæнтæмæ. Кермен ба рараст æй æ надбæл.

Керменæн æ зæрдæ байигъæлдзæг æй, æ цæститæбæл уадæнцæ рæсугъд нивтæ. Цæветтонгæ, Хаджи-Паго ин нифс байвардта Алихани фæййервæзун кæнунæй æма ма хуæздæр цæмæй байигъæлдзæг адтайдæ! Кæд æ над адтæй хуæнхтæбæл, нарæг кæмтти, фæззелæнти, уæддæр имæ уотæ кастæй, цума æ над адгин æй, Æ цæститæбæл уадæй Госæгъай медбилти ходун, цума Хаджи-Паго минкъий Алихани хæццæ лæудтæй Госæгъай размæ.

Уæхæн рæсугъд гъудитæ æ зæрди игурдæнцæ, æма имæ уотæ кастæй, цума æ зæронд дзæппазтæ, æносон хуæнхтæ фæлмæн худтæнцæ.

Гъæйдæ æма ма фæззийнадæ кæнæн, фæззелæн Мæхæмæти ’рдæмæ дæр, цума е ба ци косуй.

Мæхæмæт дæр Керменæй минкъийдæр нæ цийнæ кодта. Æцæг Кермени цийнæ адтæй рæсугъд, æнæтæрегъæд. Мæхæмæти цийнæ ба – цъаммар, мæнгард, фидбилиз, тæрегъæдгин, фудбони уазал тумугъ.

– Кермен, Кермен! – исдзоруй æ меднимæри. – Дæ фурцийнæй дæ расуг ци Хаджи-Пагой ном кæнуй, уомæй дин мах дæ адзал иссердзинан!..

Мæхæмæт исæмбалдæй Хъайсæнбæл æма ин лæмбунæгæй радзурдта Кермени хæццæ æ фембæлди хабæрттæ.

Уæд Хъайсæн исдзоруй:

– Нур нин фадуат фæцæй Кæсæгмæ æ расайунæн. Цæудзинан бал нæхуæдтæ Кæсæгмæ, уоми ин Хаджи-Пагой хæццæ ци гъуддаг ес, уой бæлвурддæр базондзинан, уæдта ин уой фæсте ратдзинан дзабуртæ æма зæнгæйттæ дæр, цума имæ Хаджи-Пагой æрветуй, уотæ. Гъæуама си баруагæс уа…

Сæхе исрæвдзæ кæнунцæ æма рараст унцæ Кæсæгмæ. Кæсæги сæ мади ’рвадтæлтæмæ сæ фæндитæ тухгин фицунцæ Кермени фесафунбæл, фал Кермен æма Хаджи-Пагой æхсæн ци гъуддаг адтæй, уой бæлвурдæй нæ зудтонцæ, уомæн æма, се ’намондæн, Хаджи-Паго адтæй балций. Гъе фал ралух кодтонцæ, цума ин Хаджи-Паго æмгъуд кæнуй æма ин амонуй бунат сæ исæмбæлунæн Елхотти дæллæй Гала-бæласи бунмæ.

*  *  *

Кермен адтæй æ каййести хæдзари, Баймæтатæмæ. Æ нæртон зæрди уæхæн цийни лæсæн рацудæй, æма ин дуйней къардеутæ дæр нæ фагæ кодтонцæ. Уотæ дзоруй Госæгъайæн:

– Уинис, де ’нсувæри къохи æрмдзæф, аци æхсæ сæгутдзармæй æхе конд æй. Æркæсай имæ листæг? Аци лæвар мæбæл куд исæмбалдæй, уотæ тагъд нæбæл Хаджи-Паго æма Алихан æмбæлдзæнæнцæ. Хаджи-Пагой уæгъдæ дзубанди некæд исервæздзæнæй. Æ зæрдæ кард æй, ци нæ ралух кæндзæнæй, уомæй æй ласгæ дæр нæ кæнуй. Ку ’й  исласуй, уæдта ’й æнæ ралухгæнгæ нæ тъунсуй æ кæрддзæми. Мæхæмæт Кæсæги æй æма нин си ести хабар хæсдзæнæй е дæр. Кæд Мæхæмæт ме ’знæгтæй æй, уæддæр Хаджи-Пагой зонгæ ке æй, уой туххæй ибæл æууæндун.

Уæд Госæгъа уотæ зæгъуй:

– Нæ зонун, нæ зонун цæмæн æй, фал мæ зæрдæ куддæр таси медæги æй, Хаджи-Паго æма де ’хсæн Мæхæмæт ке бацудæй, уомæй. Æзини знаг абони лимæнæн зин иссерæн æй.

– Æма нæмæ ци знаггадæ гъæуама дара Мæхæмæт? Давгæ ку некæмæй неци кæнæн, рæстæй цæрæг адæм ку ан,  маст ку некæмæн искодтан? Нæ, уæлдай гурусхитæ нæ гъæуй. Æрбабон æй: хестæртæй мæ еске ардигæй рацæугæ ку фæууина, уæд федиссаг кæнун.

Кермен Дæргъæвси лигъзи ку рацудæй, уæд Къæхтисæри хæрхæмбæлд фæцæй æ хуарз æмбал Бадзуати Абурæгбæл. Абурæг æй раздæр базудта, игъæлдзæгхузæй имæ исдзурдта:

– Гъæйтт, Баймæтати боц сиахс, уотемæй нæ рандæ уодзæнæ!

– О, Нарти Хæмиц! – фæгъгъæр кодта Кермен. – Кæми бабæй мин адтæ?

Еци дзурдти хæццæ кæрæдзей ракъуæр-бакъуæр кæнун райдæдтонцæ сæ бæхтæй.

– Бестоли фурт, æз дæ каййестæмæ цæмæннæ дæн? Ци тарст син кæнис харзæй? Æви Госæгъайæн æвзаг бакæнунæй тæрсис?

– Раст зæгъис, Абурæг. Алцидæр дæбæл æнгъезуй зæгъун: æз раст нæ дæн.

Абурæг фенгаст æй Кермени бæхмæ:

– Кермен, аци бæх дæмæ кæцæй æрбафтудæй?

Кермен загъта:

– Равардта мин æй ме ’рдхуард æнсувæр Хаджи-Паго, Абайханти саулохтæй еу.

– Раст зæгъис, Кермен, кæдзос саулохаг æй: берæгъфарс,  цубурастæу, къуптæрних, зилдсæфтæг… Хайир уæд, хайир, устур лæвар дин ракодта де ’рдхуард, фал ма мæн дæр æ хæццæ базонгæ кæнæ!

– Уомæн нин амал ес, Абурæг. А дууæ бони æ хæццæ гъæуама фембæлæн, æма уæд Баймæтати хæдзари нæ тæрегъæдтæ искæдзос кæндзинан, – загъта Кермен, уотемæй æ гъæлæсидзаг ниххудтæй.

– Гъæйдæ, мадта, Кермен, бахуæрунæй бангъæлмæ кæсун хуæздæрæн фæууæд. Æцæг мин мæ цæститæ æнгъæлмæ кæсунæй ма ниууорс кæнæ.

– Берæ рæстæг дæ нæ бауадздзæнæн æнгъæлмæ кæсун. Хаджи-Паго, Абурæг æма Кермен Баймæтати хæдзари тагъд рæстæги дæтдзæнæнцæ кæрæдземæ ниуазæнтæ.

– Дæ цъухи æхсирфæмбал, Кермен! Æцæгæй æрцæуæд еци амондгун сахат! – загъта Абурæг.

– Хаджи-Паго мæмæ æрветуй, ка ’й зонуй, цæун ку багъæуа Кæсæгмæ, мæхецæн æмбалæн уæд дæу нимайун.

– Цæттæ дæн, Кермен! Кæсæгмæ нæ – кумæфæндидæр.

Æцæг мæмæ раздæр фæххабар кæнæ.

Еуминкъий ма радзубанди кодтонцæ, уæдта хуæрзбон загътонцæ кæрæдземæн. Кермен рараст æй Хъобанмæ, Абурæг ба Дæргъæвсмæ.

Берæ рæстæг нæ рацудæй, уотæ, Кермен æнгълæмæ ци хуарз хабармæ кастæй, е бафтудæй æ къохи: фембалдæй Мæхæмæти хæццæ. Мæхæмæт нур зудта, кæцирдигæй имæ бацæун гъæуй, уой. Æ зæрдæ ин æлхæдта æма ’й расуг кодта Хаджи-Пагой номæй. Дзурдта ин:

– Мæ иссудбæл цæуй æртæ бони, мæ ихæс дин адтæй дæ нистауæн раздæр фегъосун кæнун, фал дæбæл рафарстон æма уæхемæ нæ адтæ.

– Раст дин ку зæгъон, Мæхæмæт, уæд дæ иссудмæ хъæбæр æнгъæлмæ кастæн. Кæд дин, ка ’й зонуй, бантæстæй Хаджи-Пагой фæууинун. Дæ фæууиндæ мин, æхе фæууинди хузæн, æхцæуæн фæууй.

Мæхæмæт загъта:

– Гæрр, Кермен, æма æз Кæсæги уогæй, кæмæ гъæуама  бацæуон Хаджи-Пагойæй раздæр? Раст æ тæккæ хæдзари бадтан æма цубур, фал æхцæуæн рæстæг рарвистан. Зæрдиаг саламтæ дин æрвиста æма курдта хатир, æрæгæмæ дæбæл ке æмбæлуй, уой туххæй. Æртæ боней æмгъудмæ, зæгъуй, бафæразæ, уæдта дæмæ зиндзæнæй. Фал, зæгъуй, ци нæ фæууй, ка ’й зонуй, еци æмгъудмæ мæнæн ку нæ бантæса, уæд багъæудзæнæй дæхе исæмбæлун ардæмæ.

Еци дзубандитæ ку кодта Мæхæмæт, уæд лæмбунæг кастæй Кермени цæсгонмæ, цума ин æ зæрди сосæгдзийнæдтæ агурдта, уой хузæн. Фал Кермени цæсгонбæл неци зиндтæй, æнæзæрдихудт æма уарзондзийнадæй уæлдай.

Кермен бафарста:

– Æгириддæр дин неци загъта нæ фембæлæн бунати туххæй?

Мæхæмæт гъазгæ хузæй исдзурдта:

– Кермен, уой ардигæй байамонун хъæбæр зин æй, фал кæд æхуæдæг фæззиннидæ уæдмæ. Кæд æма нæ фæззинна, уæд мæхуæдæг нæ базийнадæ кæндзæнæн дæу уордæмæ нихъхъæртун кæнунмæ.

Еци дзурдти фæсте десхузæй Мæхæмæт дзоруй:

– Гъо, хæдæгай, Кермен, минкъийтæбæл ми иронх кодта!.. Æхуæдæг ба æ фæсарцæй райста зæнгæйттæ дзабурти хæццæ æма имæ сæ дæттуй. – Мæнæ мæмæ ани равардта, зæгъгæ, æ каййестæмæ ку цæуа, уæд сæ искæнæд.

Кермен еци лæвар ку райста, уæд æфсармæ дæр æма цийнæ дæр æ зæрди иссугъдæнцæ. Мæхæмæти ’рдæмæ ма имæ æнæууæнкæдзийнадæй цидæриддæр адтæй, етæ, уæрмæ зæнхæй ку райдзаг кæнай, уой хузæн ралигъз æнцæ. Кермени зæрдæ куддæр тæрегъæд кæнуни ’рдæмæ фæззилдæй Мæхæмæтмæ. Кастæй имæ еци сахат раст бустæги æнæтæрегъæд адæймаг. Хъæбæр зæрдиагæй ин æ къох райста æма имæ хæлархузæй дзоруй:

– Арфæ дин кæнун, Мæхæмæт, мæн туххæй дæхецæн ке базин кодтай, уой туххæй. Æз дæр дин дæ дзæбæхтæ мæ уæле нæ ниууадздзæнæн.

Æма рахуæрзбон кодтонцæ кæрæдземæн.

Кермен æнгъæлмæ кæсун райдæдта, æма имæ бон мæйæ зиндтæй, æхсæвæ ба анз. Кæд цийфæнди даргъ адтæнцæ еци æртæ бони, уæддæр рахецæн æнцæ, фал некæцæй зиндтæй Хаджи-Паго.

Кермен исфæндæ кодта, мæхе цæун гъæуй, зæгъгæ. «Ести гæнæн æма ин амал ку адтайдæ Хаджи-Пагойæн, уæд е ’мгъуд нæ фæссайдтайдæ. Ци киндæуа нур? Абурæги хæццæ цæуинæ, æма бæлвурд нæ зонун, кумæ цæугæ ’й, уой. Мæхæмæти хæццæ цæуинæ, æма Хаджи-Паго Алихани ку æрбакæна, уæд Мæхæмæти мади ’рвадтæлтæмæ еске цъуххæссæг ку фæууа!»

Мæхæмæтæн дæр æ зæрдæ æнцад кæми адтайдæ, рабæрæг бабæй кодта æ нивонди:

– Кермен, цæй ци хабар ес не ’нсувæрæй?

– Æвæдзи, мæхе цæун багъæудзæнæй, – загъта Кермен.

– Æма ци зийнадæ кæнæн, – бадес кодта Мæхæмæт, – кæд æгирид неци, уæддæр  си еу бæхæргъау дæр нæ разæй фæккæнианæ.

– Бæхæргъау нæ, – загъта Кермен, – фал еци æнамонд биццеуи туххæй, æвæдзи, цæун багъæудзæнæй…

*  *  *

Кермени сæрмæ мегътæ æмбурд кæнун райдæдтонцæ. Раст ин Мæхæмæт æма Хъайсæн ци над иснивæ кодтонцæ, уобæл ниллæудтæй. Уотæ зæгъуй æхецæн: «Цæй, ци ма тухсун кæнун Абурæги дæр? Хаджи-Пагойæн бæлвурд æ амунд бунат ку зонинæ, уæд Мæхæмæти дæр ниууадзинæ. Фал æй нæ зонун, æма цæун гъæуй Мæхæмæти хæццæ. Æхсæвæ мæ балций гъуддаг рарæвдзæ кæндзæнæн æма ниууайдзæнæн Мæхæмæти хæццæ. Сæумæй ескæми бонасадæн искæндзæнæн, Мæхæмæт ба мин  Хаджи-Пагомæ фæххабар кæндзæнæй…» Мæхæмæтæн лигъстæ кæнун нæ багъудæй: Хуцауæй ци курдиадæ агурдта, е æнцонтæй æ къохи æфтудæй. Сæхе цæттæ кодтонцæ, цæмæй рараст уонцæ сæ надбæл.

Госæгъай зæрди бацудæй цидæр æнахур тас:

– Устур дессаг, – загъта е Керменæн, – мæ зæрди цæмæдæр гæсгæ тас бацудæй? Уотæ мæмæ кæсуй, цума æнамонд хабар фегъосдзæнæн. Мæхæмæти кой мæ зæрдæбæл хелаги хузæн æхе æртохуй… Ци ба нæ рауайуй мæ цæститæбæл? Еске тагъд-тагъдæй ку æрбацæуй нæ рæзти, уæддæр тæрсгæ фæккæнун. Ци хабар æй, нæ зонун… Хуцау æй хуæздæрæн фæккæнæд…

*  *  *

Рараст æнцæ сæ надбæл Керменетæ. Дзæвгарæ ку рацудæнцæ, уæд Мæхæмæт æхси гъæдæй байамудта Керменæн идардмæ Галайи бæласæ. Бæласæмæ ку фæххæстæгдæр æнцæ, уæд Мæхæмæт дзоруй:

– Цæй, Кермен, мæнæ аци къилдунмæ нæ бæхтæ исуадзæн æма рахезонцæ. Нæхуæдтæ ба раунаффæ кæнæн, ци нин кæнгæ ’й, уобæл.

Кермен уæлдай неци  загъта æма сæхе æрфестæг кодтонцæ, сæ бæхтæбæл исæвардтонцæ хъадаматæ. Еуминкъий ку рафæстеуат æнцæ, уæд Кермен æ къох Мæхæмæти усхъæбæл æрæвардта æма, æ цæсгонмæ ин кæсгæй, уотæ зæгъуй:

– Мæхæмæт, æз ами байзайдзæнæн, ду ба цо æма фæххабар кæнæ Хаджи-Пагомæ. Фæййервæзун кæнунмæ, зæгъгæ, ке гъавтай, уой ардæмæ ракæнæ. Айдагъдæр ди уой  корун, Мæхæмæт, æма не ’рцуд Астемиратæй куд неке зона. Хæран мæмæ ’нцæ æма мæ сæ хæццæ фембæлун нæ фæндуй.

– Уой туххæй ма секк кæнæ, – загъта Мæхæмæт. – Æз цæун æма дæбæл Хаджи-Пагой хæццæ æмбæлдзæнæн тагъд.

Æма рандæй.

Кермен еунæгæй ку райзадæй, уæд кæститæ кодта, Мæхæмæт æй кумæ æркодта, еци гъæдæмæ, æма уотæ исдзоруй æ меднимæр: «Уæ, мæ тæрегъæд уа Хаджи-Пагой, цума си амæй лигъздæр бунат некæми иссирдта! Æ тæккæ берæгъбадæнтæмæ ин ку багъавта. Дессаг, цума, цæмæн равзурстайдæ ауæхæн тар гъæдæ…»

Цалинмæ Кермен гъудитæ кодта, уæдмæ Мæхæмæт бахъæрдтæй Астемиратæмæ. Мæхæмæти фæззинд Астемирати байигъæлдзæг кодта. Кермени æнамондæн, адтæнцæ æмбурд, Хъайсæн сæ астæу адтæй, уотемæй Мæхæмæт игъæлдзæгхузæй дзоруй, Кермени куд расайдта, уой. Хъайсæн загъта:

– Гъæйтт, Астемиратæ, саг фæрæтмæ ’рцудæй!

Мæхæмæтæн баунаффæ кодтонцæ уотæ:

– Цо æма ин зæгъæ, Хаджи-Паго, дæбæл, зæгъæ, æмбæлдзæнæй тагъд. Мах дæр цæуæн дæ фæсте, æрхити иссæудзинан, бæласи аууони æрбаддзинан æма, еуминкъий ку рафæстеуат уай, уæдта дæхе исцæуæг кæнæ Хаджи-Пагомæ ракæсуни рæуонæй, æма уæд дæхуæдæг дæр нæхердигæй фæууодзæнæ.

Еу къуар дзаманти ма рафæстеуат æй, уæдта рацудæй Мæхæмæт. Уалинмæ Мæхæмæт Кермени рази æрбалæудтæй игъæлдзæгхузæй æма имæ дзоруй:

– Кермен, амонд нæ рæвдауй! Хаджи-Пагой ниййафтон сæхемæ, цидæр иуазгутæ имæ адтæй, æма ин балæдæрун кодтон дæ хабар. Хъæбæр æхцæуæн ин адтæй, мæхе дæр мин бауорæдта: æнхæст, дан, иуазгутæ рандæ уонцæ, уæдта еумæ цæудзинан, зæгъгæ, фал æз нæ ниллæудтæн, мæ мади ’рвадтæлтæй мæ еске ку фæууина, уомæй тæрсгæй.

Кермен загъта:

– Хуарз бакодтай, Мæхæмæт – гъæуай кæнун хуарз æй!

Еци рæстæги сæ алливарс æртухстæнцæ Астемиратæ æма Хъайсæн. Мæхæмæт дзурдтæбæл дардта Кермени. Еудзæвгарæ рæстæг  ку рафæстеуат æнцæ, уæд Мæхæмæт æнай-æнойти дзоруй:

– Ци æрæгæмæ цæуй Хаджи-Паго? Тагъд æрбацæуйнаг ку адтæй! Цæуон æма имæ ракæсон, – æхуæдæг ба исистадæй æма æрхи ’рдæмæ фæрраст æй.

Еудзæвгарæ ку ниууадæй æма ку фæййаууон æй, уæд æ бæх пихсити рабаста æма Хъайсæни ’рдæмæ рараст æй. Еци рæстæги Кермен æ бунатæй исистадæй, æма сабургай рараст æй бæласи ’рдæмæ. «Æнæфæууингæ мин нæййес Хаджи-Пагой бæрæггæнæн Галайи бæласæ», – рафæндæ кодта Кермен æма бæласи размæ ку ’рцудæй, уæд имæ кæсуй æдзинæгæй æма æхенимæр дзоруй: «Æ цъоппæй ин ку ракæсинæ…» Æ топп исиста æма ’й бæласæбæл бакъолæ кодта. Бæласæмæ хæрдмæ ку искастæй, уæд æ сæрмæ, цума пихсæ фезмалдæй, уотæ имæ фæззиндтæй. Цума, ци уа, зæгъгæ, идарддæр ниууадæй, æ топп бæласи зæнги рази  ниууадзгæй. Пихсæй имæ фæззиндтæй лæг. Кермен æ топмæ куд фæззилдæй, уотæ фиццаг гæрах исæмбалдæй æ зæнги хæцъæфбæл. Топп райсунмæ ма тундзтæй, фал мæцкъортæ æ къæхтæбæл истухтæнцæ æма рахаудтæй. Керменæн æ фестад æма Мæхæмæтæн ба топмæ бауад исеу æнцæ. Стайи хузæн æхе фехста Кермен, Мæхæмæти къохтæй раскъафта топп æма фæгъгъæр кодта:

– Гъæйтт, цъаммар тог! – æхуæдæг ба ’й кардæй уотæ хъæбæр æрцавта, æма æ сæр зæнхæмæ харбузи хузæн разилдæй. Кермен æхуæдæг дæр  æрлæмæгъ æй æма рахъан æй. Фиццаг æй ци кæсгон лæг фехста, е рацудæй æргом, уотæ æнгъалдта, æма нæбал исистдзæнæй. Фал цалинмæ е топп æ агъудæй иста, уæдмæ имæ Кермен фæрраздæр æй: нæмуг ин батудта æ реугудур. Кермен æхуæдæг дæр уæззау цæфтæ фæцæй, æ алливарс гæрæхтæ исберæ ’нцæ. Зæнхæмæ ку ’рхаудтæй Кермен, уæд æй еу кæсгон цæвунмæ гъавта кардæй, фал æй Кермен райахæста æ цохъай думæггæгтæй æма ’й уотæ хъæбæр барæдувта æхемæ, æма сувæллони хузæн æрбасхъиудтæй Кермени гъæбесмæ. Кермен ин ниххуæстæй æ хорхбæл æма загъта:

– Илгъаг æй дæ рази рамæлун, фал хелгутæ æртæ минкъийдæр фæууодзæнæнцæ!..

САНАТИ Уари

 Уодзæнæй ма.