УАЦАУ

(Кæрон. Райдайæн 16,18-аг номери)

 

Ратадæй уæлдæфи топпи хъуæцæ. Ниссабур æй æрдзæ. Минкъий кодта сæлфунæг, бæлæстæ дæр цума сæ фур гъенцъунæй æрсæргубур æнцæ æма цума сæ уайдзæфтæ Галай бæласæн кодтонцæ.

Фал мард фæцæнцæ Астемурати Хамит æма Хату, мард фæцæй, аци бæлæхтæ ка аразта, еци Тлаттати Мæхæмæт дæр. Уомæн урдуги æ сæр уотæ идард разилдæй, æма ин æй ергæ дæр нæбал кодтонцæ. Уодæгасæй райервазтæй айдагъдæр Хъайсæн.

– Хъазар нин рауадтæ, Агудзони фурт, – загъта ма е, – Æфснайун гъæуй мæрдтæ, исгъæргæнæн дæр син нæййес, байвæрун сæ гъæуй сосæггай. Аци хелаги ба къахти ниггæлдзун гъæуй, уадзæ е ба ’й робæстæ бахуæронцæ… Дессаг!.. Фараст нæмуги исæмбалдæй æ реубæл, уæддæр нæ мардæй!..

Изæрдалингити Астемуратæ фæлластонцæ сæ мæрдтæ.

 

*  *  *

Хаджи-Паго бахъæрттæй Хъобанмæ, æрфестæг æй Алихани хæццæ Кермени хæдзари размæ. Бадзуайи-фурт Абурæг адтæй Керментæмæ, æ игъæлдзæг дзубанди æндæмæ гъæрæй игъустæй:

– Агудзон, мадта ма æз ба Керменмæ ку æнгъæлмæ кæсун нур æртæ бони. Æнæмæнгæ æхсицгæ гъуддæгутæ мин адтæй кæмидæр, фал уой туххæй ку нæбал рандæ дæн, уæд е кумæ фæрраст æй?

Агудзон ин загъта:

– Нæ зонун, Абурæг ами имæ æмбесæхсæви кадæр æрбадзурдта. Æ дзурд мæмæ Мæхæмæти хузæн фæккастæй, æма ма мин уотæ загъта: «Еу кæсгон лæг нæмæ ’рбацæуйнаг æй, æма æнæ мæн ку фæззинна, уæд æй мæн иссудмæ бауорамæ…» Уæдта рандæй.

Еци рæстæги кадæр тургъи дуар æрбахуаста. Абурæг къæразгæй ракастæй æма исдзурдта:

– Агудзон, далæ еу æнахур иуазæг!.. Дæ хæдзарæ рафснайæ, ка ’й зонуй, медæмæ ку цæуа! – æхуæдæг рауадæй иуазæги размæ.

Бæхгин бадтæй бæрзонд, хуæрзарæст цъæх стъæлфæнтæ бæхбæл. Æ бæхбæл бæрæг адтæй, тухцуд ке фæккодта, е. Иуазæг дзоруй æрдæгиронау:

– Кермен ами нæй?

– Æ хæдзарæ ами æй, æхе дæр ин иссердзинан, – дзуапп равардта Абурæг.

Иуазæг æрхизтæй бæхæй æма, æ нимæт ку раласта, уæд æ фæсарцæй æргæпп кодта еу гъомбæл биццеу. Еци иуазæг адтæй Хаджи-Паго, биццеу ба – Алихан.

Хаджи-Паго æма Абурæг кæрæдземæн сæхе байамудтонцæ. Агудзон ку базудта, Кермен алли бон ци Хаджи-Пагой кой кæнуй, е æй æ размæ, уæд æй æцæг мади хъури никкодта:

– О, мæ зæрди уедагæ, мæ цæстирохс, æз дæ уиндæмæ ку бæллун, æз уомæй ку тарстæн, æнæ дæу фæууингæ ку рамæлон!

– Мæлгæ нæма, Агудзон, мæлгæ, – загъта Хаджи-Паго. – Дæ дууæ биццеуи дин гъæуама дæ фæллæнттæ бафедонцæ. А дууæ бони киндзæ хондзинан, мæ хъаймæти хуæрæ Госæгъай. Кермен еуæй ме ’нсувæр æй, иннемæй ба мæ сиахс æй. Гъе уæд дин дæ дууæ биццеуи дæ фæллад исуадзун кæндзæнæнцæ. Дæ берæ зинтæн æрхъæрттæй сæ кæрон. Мæнæ уин е ба, – загъта Хаджи-Паго, Алиханмæ райамонгæй, – Госæгъай мади æнсувæр Алихан. Берæ ибæл фæхъхъиамæт кодтонцæ æма туххæй бафтудæй мæ къохи.

Агудзон æма Абурæг ходгæ-кæугæ сæ хъури никкодтонцæ Алихани, уæдта Агудзон рандæй æма февналдта хуæруйнаг кæнунмæ. Хаджи-Паго æма Абурæг еунæгæй ку райзадæнцæ, уæд Абурæг уотæ зæгъуй:

– Хаджи-Паго, махмæ ес еу æмбесонд: кенæ Хетæг гъæдæмæ, кенæ ба гъæдæ Хетæгмæ. Керменæй курдтон, цæмæй мæ дæ хæццæ базонгæ кодтайдæ, фал мæмæ дæхуæдæг фæрраздæр дæ. Адтæй нæмæ дæ кой, дзубанди дæр бакодтан дæ хæццæ дæ хуæри хæдзари куд æма кæд гъæуама исæмбалдайанæ, уой туххæй.

Уæд Хаджи-Паго ку зæгъидæ:

– Амондгун дзубандитæ кодтайтæ æма æцæг рауадæнцæ. Фал дессаг: æз имæ æрветгæ ку кодтон, тагъд дæбæл æмбæлдзинан, зæгъгæ… Мах дæр ин, Абурæг, бафуддæрагæн кæндзинан. Кæд æхсæвæ нæ фæззинна, уæд Баймæтатæмæ нæ бæхтæ базмæлун кæндзинан, е ба  нæмæ уæд дуарæй бакæсæ-бакæсæ кæнæд.

Абурæг æма Хаджи-Паго кæрæдзей зæрдитæ хъæбæр тагъд иссирдтонцæ, рагæй цума зонгæ адтæнцæ, уоййау. Сæрдигон æхсæвæ сæбæл хъæбæр тагъд æрбабон æй. Фал нæ зиннуй Кермен. Сæумæй сехуар ку искодтонцæ, уæд Хаджи-Паго дзоруй Агудзон æма Абурæгмæ:

– Хъæбæр мæ фæндуй мæ хуæрæ Госæгъай бабæрæг кæнун. Мæнæ ин æ мади æнсувæр Алихани дæр радтианæ. Кермен ку æрбацæуа, уæд æй рарветæ Баймæтатæмæ. Мах дæр си нæ маст исесæн, Агудзон. Е æз æма Абурæгмæ нæ бангъæлмæ кастæй, мах дæр имæ нæ кæсæн, – сæхуæдтæ игъæлдзæгæй ниххудтæнцæ æма рандæнцæ Баймæтатæмæ.

 

*  *  *

Хаджи-Паго хуæстæй Алихани къохбæл, æ рази лæудтæнцæ Госæгъа, æ мадæ, æ фидæ æма Абурæг.

Берæ фæццийнитæ кодтонцæ Баймæтатæ дæр Алихани фæййервæзунбæл – сæ хæдзарæ устур игъæлдзæгдонæ иссæй. Уой фæсте Госæгъа Хаджи-Пагойæн ракодта Кермени хабæрттæ: æртæ боней æмгъудæй куд рандæй, æма куд фæдзахста, зæгъгæ, уæдмæ ку нæ исæмбæлон, уæд мæ агоретæ. Госæгъа никки радзурдта, Мæхæмæти хæццæ ке рандæй, уомæ гæсгæ имæ æ зæрдæ хъæбæр ке дзурдта, уой.

Ци балæдæрун гъудæй Хаджи-Пагойæн гъуддаг? Сабургай бадзоруй Абурæгмæ:

– Цæугæ нин æй!.. Фал æ хуæрæ ма фæттæрса, уой туххæй æхе игъæлдзæггомау дардта. Рацудæнцæ Баймæтати хæдзарæй æма надбæл Абурæгæн загъта:

– Не ’нсувæр гурусхаг рауæни æй, Абурæг, мæ хуæрæ куд радзурдта, уотемæй. Мæ номæй æй расайдтонцæ. Æрзелун ибæл гъæуй, фæййагъаз ин гъæуй. Ду исуайæ æма рабæрæг кæнæ Мæхæмæти. Кæд уоми уа, уæд ин зæгъæ, æз æй агорун, зæгъгæ.

Абурæг хъæбæр тагъд фездахтæй, æ дзуапп адтæй:

– Мæхæмæт ами нæй, Кæсæги æй.

Хаджи-Паго уой фегъосгæй, тухстхузæй дзоруй:

– Абурæг, не ’нсувæр Кермен тæссаг уавæри æй. Госæгъа куд зæгъуй, уотемæй сæ рандæуни размæ Галай бæласи кой кодтонцæ: е хуарз бæласæ нæй. Цæун гъæуй æ фæд-фæд, ци ибæл цæуа, е ибæл кæсæги къохæй цæудзæнæй, еци Галай бæласæ Астемурати гъæуи сæрмæ ’й. Цъаммар, налат адæм æнцæ Мæхæмæти мади ’рвадтæлтæ. Уæдта дессаг е æй, уæхæн тæссаг балци куд баууæндтæй Мæхæмæтбæл!

Бон адтæй рæсугъд. Цъеутæ зардтонцæ. Æргинарæги дон æнæмæтæй, æ уолæнтæй гъазгæ, размæ ’скъардта. Дзулати мæсуг цума æ къохаууонæй идардмæ кастæй, уоййау лæудтæй æнцад, æма æ рæбунти ци дууæ бæхгини æревгъудæнцæ, уонæн сæ цæсгони бакаст адтæй сагъæсæй идзаг. Етæ уæд тагъд цудæнцæ, уæд сæ цуд фæссабур кæниуонцæ, дзубандигæнгæ, се ’хситæй цума ескæмæ æвзедгæ кодтонцæ, уоййау.  Нади еувæрсти цудæнцæ, цума фæд агурдтонцæ, уой хузæн.

Етæ ’нцæ Абурæг æма Хаджи-Паго, Кермени фæдагоргутæ. Сæ арæзт æй Галай бæласи ’рдæмæ. Куд имæ хæстæгдæр кæнунцæ, уотæ сæ тас фулдæр кæнуй. Æрхъæрттæнцæ еци рауæнмæ. Кермен æма Мæхæмæт сæ бæхтæ ци къилдунбæл исуагътонцæ, уордæмæ  кæсунцæ æма си фæууидтонцæ уæрдунвæд. Хаджи-Паго бадес кодта:

– Цума, аци уæрдунвæд ами цæмæн æй?

Бæхтæй æрхезунцæ, бæласи алливарс æрзелунцæ. Бæласи бун адтæй æнсæнст, уæрдунвæд кумæ бацудæй, уоми иссирдтонцæ тоги æртæхтæ. Еу-дууæ рауæнеми ма си адтæй никкидæр тогвæдтæ, фал си урдуги еу тогвæд. Æрфæни фæди хузæн хъæбæр идард рахаста, æма уой ку фæууидтонцæ, уæд сæ зæрдитæ бустæги нирризтæнцæ:

– Ци ’рцудæй не ’нсувæрбæл, е ибæл ами ’рцудæй, – загъта Хаджи-Паго, – фал дессаг æнцæ аци тоги фæдтæ. Ами еу лæги тог нæййес, ами ма никкидæр фæцæй мæрдтæ, æгæр идардгомау æнцæ кæрæдземæ, неци си базонæн ес ами. Уæрдуни фæдбæл цæуæн…

Рандæнцæ. Æма сæ ’ркодта раст Астемурати уæлмæрдтæмæ. Бон баталингæ ’й, æма фулдæр базонун сæ къохи нæбал бафтудæй.

Фал талинги дæр кодтонцæ сæ гъуддаг. Етæ иссирдтонцæ Хомбадзари, Астемурати косæги. Е адтæй мæрдтæ ласунмæ æма син радзурдта, Кермен куд фæммард æй æма ’й кæми ниууагътонцæ.

– Нур Астемуратæ уотæ рæуонæ кæнунцæ, – загъта Хомбадзар, – цума устур форди билæбæл Биасланти хæццæ лæбурди адтæнцæ æма уоми фæммард æнцæ. Мæнæн бахуæрун кодтонцæ ард, макæмæн нæ исгъæр кæнæ, зæгъгæ… Фал мæнгард адтæнцæ æма сæбæл хийнæй ку рацæуон, уæд е Хуцаумæ дæр гъулæг нæ фæккæсдзæнæй.

Хаджи-Паго æма Абурæгбæл Хомбадзари дзубандимæ игъосгæй арв нæрун райдæдта, зæнхæ сæбæл зилдæй, мастæн нæбал адтæй кæрон.

Хаджи-Паго уотæ бадзоруй Абурæгмæ:

– Ци кæнæн, Абурæг, нæ хъазар æнсувæр нæбал æй аци дуйнебæл, бахуардтонцæ ’й тогцъух берæгътæ, æ мард ин циртбæл исæмбæлун кæнæн, сирдти цъухæй ин фæййервæзун кæнæн æ мард, кенæ ба бустæгидæр не ’знаги фæндæуагæ фæууодзинан.

 

*  *  *

Хаджи-Пагой æнсувæртæ рацудæнцæ фæдеси Кермени мард агорæг. Исхъæрттæнцæ Галай бæласи размæ, иссирдтонцæ ’й. Кермен хустæй æ еу фарсбæл, æ цæсгонбæл нæ зиндтæй нæдæр тасдзийнадæ, нæдæр маст, е ’ргом адтæй Галай бæласæ ’рдæмæ, цума уомæн уайдзæф кодта, уой хузæн. Хаджи-Паго Кермени мард нихъхъури кæнуй æма нигъгъарæнгæ кæнуй, æ сæр хуайгæ:

– Кермен! Кермен!.. Цæмæн мæ уотæ фудæбойнаг фæккодтай?.. Ци зæрдæй ма иссæуон Агудзони размæ?.. Мæрдтæмæ мин нæййес над, аци бæлæхтæ еугурæйдæр мæ номæй æнцæ…

Абурæг сабур кæнуй Хаджи-Пагой:

– Кæунæй нецибал ес раздахæн, фал ин æ мард исæмбæлун кæнун гъæуй Хъобанбæл.

Исрæвдзæ кодтонцæ уæрдун æма рараст æнцæ Хъобанмæ.

Астемуратæ кæд мæнгæй æруагæс кодтонцæ адæми, зæгъгæ, не ’нсувæртæ лæбурди фæммард æнцæ, уæддæр адæмæн сæ фулдæремæй не ’руагæс кодта. Хъайсæн рараст æй Хъобанмæ, зæгъгæ, адæм ци дзорунцæ, уомæ байгъосон, Кермен мард фæцæй, цума, уой Хъобан зонунцæ, æви нæ. Æма ’й уогæ цæмæй зондзæнæнцæ? Мæхæмæти æ хæццæ рацæугæ ку неке фæууидта. Мæхе дардзæнæн игъæлдзæг, цума мæбæл æгириддæр неци ’рцудæй, уой хузæн. Кермени ба уæдмæ сирдтæ бахуæрдзæнæнцæ.

Хъайсæн куд иснет кодта, уотæ æхе дардта Хъобани. Æ бийнонтæн дæр не ’сгъæр кодта, ци ’рцудæй, уой.

 

*  *  *

Хаджи-Пагойетæ куд хæстæгдæр кодтонцæ Хъобанмæ, уотæ сæбæл адæм ахиддæр æмбалдæнцæ. Ку фæххабар æй, Кермен фæммард æй, зæгъгæ, уæд адæм фулдæр кæнун байдæдтонцæ. Уотæ исберæ ’нцæ, æма Хъобангоми цæугæ дæр нæбал кодтонцæ. Сæ кæун æма сæ гъарæнгæй хуæнхтæ сæ бундзарæй ризтæнцæ. Исистонцæ Кермени мард уæрдунæй æма ’й хастонцæ сæ уæлнихти. Ку ’й æрæвардтонцæ тургъи Агудзони размæ, уæд бауорамæнтæ нæбал адтæй адæмæн. Тег æма ибæл Темурбий ниддæлгомæ ’нцæ. Уосæ уæд, лæг уæд – нæбал лæвардтонцæ кæрæдземæн барæ. Абурæг æма Хаджи-Паго сæ сæртæ хуайгæ бацудæнцæ Агудзони размæ!..

– Уæ нæ цæсгон бахуæрæн, нæ зæронд мадæ, куд ма ’рбацудан дæ размæ!

Еу рæстæги фæгъгъос унцæ адæм, æма уæд рацæуй æ мадæ Агудзон. Разелуй адæми ’рдæмæ æма уотæ фæззæгъуй:

– Бахатир мин кæнетæ, хуарз адæм, Керменæн æ фæстаг сахат æй, æма ин мæ фæллойнæ ниххæлар кæнон, – æхуæдæг сабургай марди размæ æрлæууй. – Берæ фæлмæн дзубандитæй нин зæрдитæ февардтай, дæ фæллойнæ дин бафеддзæнæн, зæгъгæ. Фал дин кæнун гъаст, еци ихæс ке нæ бафистай æма ке батагъд кодтай, уомæй. Фал мади зæрдæ фæлмæн æй. Давунмæ нæ адтæ, лæборунмæ дæр. Тугъдæй ледзгæй мин нæ фæммард дæ, уомæн дæ фæтæн реу æвдесæн, – идзаг æй е æзнаги нæмгутæй. Ду тох кодтай адæймаги номбæл, дæ сæр нивондæн æрхастай æфхуæрдти сæрбæл. Лæг адтæ æма лæги мард ракодтай. Рохсаг уо! Хæлар дин уæд ме ’хсири цъиртт!

Еци дзубандитæ кæнгæй ин сабургай æ къохмæ бавналдта æма ма загъта:

– Фæндараст, мæ зæрди хонх!..

Агудзони зæрдихалæн дзубандитæмæ игъосгæй хуæнхтæ æма гъæдтæ дæр æмнæрд кодтонцæ. Исистонцæ мард æма ’й рахастонцæ уæлмæрдтæмæ. Æвæрд æрцудæй адаги еу фарс фæтæни. Тег æма Темурби æ циртбæл ниттухстæнцæ æма сæ кæунæй хуæнхтæ ризтæнцæ.

– Кермен!.. Æфхуæрд цагъартæн адтæ сæ фидæ. Мадау сæ рæвдудтай. Æрхастай син дæхе нивондæн. Ду загътай, ку фæууинæ уæдта сæребари турусай гъæдæ, мæ тог – æнæмбуйгæ туруса. Ард дин хуæрæн нæ зæрдитæй, нæ цардæй еци турусай бунмæ сæребарæбæл бæгъатæрæй кæндзинан тох! Дæ тогæй искæндзинан уорс фæринк кæрдтæ. Не ’фсойнитæй ба исараздзинан хъримаг топпитæ! Нæхе нæ, фал нæ сувæллæнтти дæр æрхæсдзинан еци турусай бунмæ нивондæн. Уалинмæ ’рбакодтонцæ Госæгъай. Е хъæбæр æфсæрмитæгæнгæ цирти размæ ’рлæудтæй æма æнцадгай загъта:

– Дуйнебæл дæр адтæн æз дæу, дзурд дин дæттун: дуйнейæй дæр рахецæн уодзæнæн дæ номæй!..

Адæм минкъий фæгъгъос æнцæ æма дзурди барæ ракордта Хаджи-Паго. Хъайсæн дæр лæудтæй хæстæг циртмæ, æма ’й Хаджи-Паго ку рауидта, уæд æ фурмæстæй искудтæй. Хаджи-Паго циртмæ хæстæг балæудтæй æма райдæдта дзорун:

– Хъобан, æз дæн кæсгон, мæ ном æй Хаджи-Паго. Æз адтæн Кермени æрдхуард æнсувæр. Мæнæн уæхæн адгин æнсувæр мади зæнæгæй дæр нæбал ес. Кермени хузæн дуккаг нæ адтæй нæдæр сумахмæ, нæдæр махмæ. Цума цæмæн æрцудæй мард? Кермен нæ уагъта адæймагæй фонс кæнун, нæ уагъта адæймаги фид хуæрун. Мæнæ адæм! Кермени расайдта Тлаттати Мæхæмæт æма ’й рамарун кодта Астемурати берæгътæн.

Еци загъди хæццæ цæхгæр фæззилдæй Хъайсæни ’рдæмæ æма исдзурдта:

– Еци берæгътæй еу мæнæ ’й! – æма ин дамбаца æ тæккæ дæндæгутæбæл ниццæвуй.

– Мæ хъазар æнсувæр, Кермен! Етæ дæ рамардтонцæ сосæггай, фал дин æз Хъайсæнæй дæ маст райстон адæми ’хсæн æргомæй.

Адæм уотæ мæстгун адтæнцæ Хъайсæнмæ æма ма кæд æ цæфæй фæййервазтайдæ, уæддæр æй Тег, Темурби æма иннетæ гæбазгай никкодтонцæ. Тогæйдзаг фиди тумбул иссæй, æгириддæр си нецибал адтæй бæрæг, нигæнгæ ма си ци бакодтайуонцæ, е дæр си нæбал адтæй…

Майрæмихъой цæуæтбæл бакодтонцæ хъоди. Мурзабег дæр зæрондæй бафтудæй æ циртмæ…

Æз мæхуæдæг, Кермени хабæрттæ дзорæг, цæрун Хъобани, Битъæти Мурзабеги хæдзари.

САНАТИ Уари

«УОЙ, ДЗЕНЕТИ ФÆББАДАЙ, НÆ ФÆЙНÆГФАРС КЕРМЕН!..»

Кермен дзиллæн куд сæ сæрбонс, уотæ æцæгæйдæр зæрдтагон адтæй, уомæн æрхæссæн ес берæ бæлвурд æвдесæнтæ. Адæм ибæл искодтонцæ зартæ еугур кæмтти дæр. Уонæй еу мухур кæнæн абони.

Мадта ’й Дигори дзиллæ дæр хуарз зудтонцæ, адтæнцæ си боз. Санати Уарий уацау «Кермен»-æй Цæгат Иристони адæмон поэт Плити Грис ци раздзурд ниффинста, уоми куд амонуй, уотемæй номдзуд ахургонд Штедери финстити еу рауæн кæнуй мæнæ ауæхæн хабари кой, гъома, 1781 анзи Дигорон дæлбарæ адæмæн агъаз кæнунмæ, баделиати (Хъубатти) нихмæ тохунмæ Хъобанæй рацудæй 300 бæхгини. Туйгъанти Махарбег куд зæгъуй, уотемæй зæронд лæгтæ дзурдтонцæ, цума хъобайнаг бæхгинти сæргъи Кермен адтæй. Фал нæййес уой туххæй бæрæггæнæн, æвдесæн документтæ.

 

ЧЕРМЕНЫ ЗАРÆГ

 

Уой, Чермены тохы зарæг

Цы бæлццæттæ бакæной,

Уыцы бæлцæттæ, уæдæ,

Уой, фæндараст æрбауой!

Уой, уæдæ хуссайраг бæлас

Макуы, дам, мын ракæла,

Уой, æмæ куы ракæла, уæд та

Макуы, дам, бамбийа.

Уæй, Чермены хуызæн гуырд,

Уой, макуы райгуыра, ой,

Уæй, куы райгуыра, уæд та

Макуы, дам, нын рамæла, ой.

Тылаттатæ дæу, Чермен,

Кæвдæсард куы хонынц,

Уой, дзæнæты фæбадай,

Уой, фæйнæгфарс сахъ Чермен.

 

Уой, уæд дын иубон куы уыди,

Чермен хæтæнæй æрцыди.

Уой, хæтæнæй куы ’рбаздæхт,

Сæ хæдзармæ куы бараст, ой,

Уæд, зæгъы, йæ зæронд мады

Сæ къонайæн йæ фарсмæ

Цæссыгкалгæ ’рбаййæфта

Мæстхуыз æмæ ’рхæндæгæй.

– Уой, нана, цы та кодтай?

Æрхæндæгæй цы бадыс!

Дæ зонд, дæ тых мауал хæр.

– Æнæ мæт мын куы нæ ис, ой. —

Куы ракæны йæ ныхас, —

Нана дæ нывонд фæуа,

Тылаттаты уæздæттæй

Цæрын куы нал фæразæм, ой,

Уой, æмæ дæ нана дæр

Донмæ куы нæуал цæуы.

Куыроймæ дæр нал уæнды,

Уæ, сæ бындур ныззила!

Тылаттатæ байуæрстой,

Уой, сæ зæххыты дзæбæхтæ,

Уой, дæуæн та дзы, уæ, Чермен,

Кæвдæсарды хай бакодтой.

– Уоц, фæкæс-ма-иу, нана,

Райсом бон куы ’рбацъæх уа,

Уæд зæххæн йæ фæлмæнтæ

Цæхгæрмæ куы кæндзынæн.

 

Уой, уæд, дын, иубон Чермен

Райсом раджы куы сыстади,

Уый хуссæртыл бакодта

Цæгатæвæрд зæххытæ,

Цæгатыл та – хуссæрттæ.

Тылаттатæ смæсты сты,

Фæйнæрдыгæй йæм кæсынц.

Мæстæй йæм куы сыгъдысты.

Уæд иубон Тылаттатæ

Дыууадæсæй рараст сты.

Уыдонимæ, дын, уæдæ,

Сахъ Чермен дæр рацæуы, ой,

Хæтæнты, дын, рацæуынц,

Иу ранмæ куы баздæхынц

Ыстыр бæласы бынмæ.

Бæласы бын æрлæууынц,

Æмæ сæ иу бадзуры:

– Ацы бæласмæ, зæгъы,

Чи схиздзæн, чи ракæсдзæн

Æмæ дзы чи суындзæни

Хъулгъайы стыр рæгъæуттæ, ой.

Чермен, дын, уæд куы схызти,

Тулдз бæласæн йæ сæрмæ.

Гæрæхтæ йыл райдыдтой

Тылаттаты мæнгæрдтæ,

Чермен дын уæд фæцæфтæ,

Æргæпп кодта бæрзондæй,

Æрбалваста йе уæнгтæ.

Домбай æвнæлд фæкодта,

Уой, æмæ ма дзы дыууæйы

Ныххурх кодта йæ къухтæй.

Уой, рухсаг, зæхх, æрбауай,

Бестолы фырт хорз Чермен!