Рæстæгутæ куд хуæрзауодæг æнцæ, уотæ берæ цæмæйдæрти ба бустæги хецмæрез дæр разиннунцæ. Берæ цидæртæ сæ талингити æрбасатар унцæ, æма дзиллæн зæрдæбæлдаруйнаг ци цаутæ æма адæймæгутæ гъæуама уонцæ, етæ иронхуати райзайунцæ. Уотемæй ба сæ адæм гъæуама фæлтæрæй-фæлтæрмæ зононцæ – уой дæр уотид зонунæн нæ, фал цæмæй нæ адæмæн царди размæцуди уонцæ бафæнзуйнаг дæнцæ, нифсдæттæг, разæнгардгæнæг… Гъеуомæ гæсгæ на абони æримисун фæндуй Тæкъоти Гаппой кизгæ Доди.

ЗИН УАВÆРТÆН НИФФÆРАЗГÆЙ НИФСХАСТ АДТÆНЦÆ

Аци силгоймаги ирисхъæ уæлдай цæмæдес æй, уомæн æма ин ци цубур цард лæвæрд æрцудæй нæ Исфæлдесæгæй, уой иснивонд кодта, нæлгоймаги æма айдагъдæр нæлгоймаги куст æй, зæгъгæ, кæмæй фæззæгъунцæ, уæхæн берæ вазуггин æма ахсгиаг гъуддагæн – аразгæ тохæнгæрзти нæуæг, рæстæги домæнтæн æнхæстдæрæй дзуапдæттунгъондæр хузтæ. Æма ин æнтæсгæ дæр берæ кодта. Æ фæсте нин ци имисуйнæгтæ ниууагъта, уонæми е ’рдзон хуæдæфсæрмæдзийнадæмæ гæсгæ уой туххæй æргом æма бæлвурдæй кæд нæ финсуй, уæддæр си, куд фæззæгъунцæ «рæнгъити æхсæн-мæхсæнти кæсгæй» балæдæрæн ес, цæйбæрцæбæл искурдиадæгин адтæй æма цæйбæрцæбæл агъазиау адтæнцæ е ’скъуæлхтдзийнæдтæ, æ фæллæнттæ нæ Фидибæсти тугъдон гъомусади сæрбæлтау. Уони кæсгæй, нæ бон æй уотæ зæгъун дæр, æма æ куст бустæги сосæггонд ку нæ адтайдæ, уæд æ кой айдагъ нæхе бæстæбæл нæ, фал, ка ’й зонуй, æнæгъæнæ дуйнетæбæл райгъустайдæ куд реактивон тохæнгæрзти алæмæти искурдиадæгин конструктор. Уотæ зæгъун дæр ма æнгъезуй, æма Тæкъоти Додæн æ цардвæндаг ин ирисхъæ æгæр ку нæ рацубуртæ кодтайдæ – æдеугурæй ин дæс æма дууинсæй анзи исаккаг кодта рацæрунæн, уæд ин, федарæй ни æруагæс кæнуй, хъæбæр берæ агъазиаудæр æскъуæлхтдзийнæдтæ ма бантæстайдæ.

Фал ин уæддæр ци бантæстæй, уонæмæ гæсгæ дæр нæ бон æй уотæ зæгъун, æма Советон Цæдес Устур Фидибæстон тугъди ке фæууæлахез æй, уоми ес, æнæмæнгæ, дигорайаг кизги байвæрæн дæр. Кæд комкоммæ нæ тох кодта немуцаг-фашистон æрбалæборгути нихмæ тугъди будурти, уæддæр минкъийдæр ахедундзийнадæ нæ адтæй, е ци фронти тох кодта, уоми æ фæллæнттæн – еци рæстæг куста легендарон «Катюша»-йи арæзтадæбæл.

Тæкъоти Додæ райгурдæй 1915 анзи хумæтæг зæнхосæги бийнонти ’хсæн. Уой бæрцæбæл мæгур адтæнцæ сæ царди уавæртæ, æма сæ фидæ ку рамардæй, уæд ревæд фæрстæй уæлдай, хæдзари медæгæ неци адтæй. Седзæрæй райзадæнцæ фондз сувæллони. Хестæрбæл цудæй цуппæрдæс анзи, Додæбæл ба æдеугурæй фондз анзи. Æма цæмæй е ’нагъом сабийти фæддара, уой туххæй сæ мадæ æдæхсæвæ-æдæбонæ фæллойнæ кодта. Сувæллæнттæй косунгъон ка адтæй, етæ цудæнцæ косунмæ бонгинтæмæ, кенæ ба æндæр ескæмæ, ке багъæуиуонцæ æма син уæддæр ести ка бафистайдæ, уонæмæ. Æма уой фæрци сæ зæнхи гæппæл бахумæ кæниуонцæ. Еу анз ба, Хуцау сæ уарзта, æма сæ зæнхæй гъæздуг тиллæг исистонцæ, кæций хæдзари æфсийнæ, цидæр мортæ ма сæхецæн фæууагъта, инней ба рауæйæ кодта æма косæг бæх балхæдтонцæ. Уой фæрци, гъай-гъай, бийнонтæн еу минкъий фенцондæр æй. Уæдмæ хестæр биццеу дæр рабайлæгъ æй, æ фиди фæсте уой рагъбæл ранцадæнцæ хæдзари гъуддæгутæ, бийнонти ирисхъи хабæрттæ.

Кæд хъæбæр зин цæрæн адтæй бийнонтæн, уæддæр мадæ лæдæрдтæй: сувæллæнттæ гъæуама исахур кæнонцæ. 1923 анзи Додæ ахур кæнунмæ бацудæй Киристонгъæуи 2-аг скъоламæ. Ахурмæ тулаваст адтæй, хуарз ин æнтæстæй. Мадта æхсæнадон гъуддæгути – рауон-циуон. Уæлдайдæр ба – анзи фæсте æй нæуæгдзаути рæнгъитæмæ ку райстонцæ, уæд.

Додæ æхуæдæг куд имиста, уотемæй скъолай ахур кодта хъæбæр хуарз, фал еугур предметтæ маддæлон æвзагбæл ке цудæнцæ, уомæй ба боз нæ адтæй. Æ сувæллонæй фæстæмæ ’й фæндадтæй уруссаг æвзаг базонун. Уотæ дæр уидæ, æма уруссагау сæ медæстæу ци адæм дзориуонцæ, уонæмæ хицæ дæр кæнидæ. Æма æ фиццаг бæлдæ адтæй, уруссаг æвзаги уроктæмæ цæун. Додæ 1927 анзи каст фæцæй фондз къласи æма идарддæр ахур кæнунмæ бацудæй фарастанзон скъоламæ. Еци скъолай ба ’й кадгин уавæри нæуæгдзауæй раййивтонцæ фæскомцæдеси рæнгъитæмæ. Бæргæ рæстмæ цудæнцæ æ гъуддæгутæ, фал, гъулæггагæн, 1929 анзи ба е ’нæнæнездзийнадæмæ гæсгæ ин скъола уадзгæ æрцудæй. Æртæ анзей дæргъи фæййагъаз кодта æ бийнонтæн, уæдмæ иссæнцæ коллективон хæдзарадæ «Социализм»-и иуонгтæ. Разæнгардæй архайдта æхсæнадон кустити дæр.

РАУОН-ЦИУОНÆЙ АРАЗТА Æ ИРИСХЪИ ХАБÆРТТÆ

Рауон-циуон кизгæ кæд алли гъуддаги дæр раззæгти хæццæ адтæй, уæддæр еудадзуг ба бæлдтæй идарддæр ахур кæнунмæ, зæрдæмæдзæугæ дæснийадæ райсунмæ. Мадæ сæ бийнонти уавæртæмæ гæсгæ æ кизги еци фæнди хæццæ арази нæ адтæй. Фал уæддæр, гæнæн ку фæцæй, уæд Додæ сæ коллективон хæдзаради правлений агъазæй рандæй Мæскумæ, уоми бацудæй ахур кæнунмæ, дони хæдзарадон инженерон институти медæгæ ци косгути факультет (рабфак) адтæй, уордæмæ.

Фиццаг рæстæг ин æнцон нæ адтæй: уруссагау лæгъуз ке дзурдта æма финста, уой туххæй ибæл е ’мкъурсонтæй кадæртæ ке худтæнцæ, уомæй хъæбæр тухстæй. Фал уæддæр уоййасæбæл нифсхаст разиндтæй, æма фиццаг къурси кæронмæ ба ’й уруссаг æвзаг æма литератури ахургæнæг дæнцæнæн хаста иннæ ахуркæнуйнæгтæн, æстудта ’й Додæ ахурбæл æновуд ке ’й, æхебæл æвæллайгæй ке архайуй, уой туххæй.

Дуккаг къурси Додæ рауон-циуонæй архайдта æхсæнадон гъуддæгути дæр, æма ин æ хуарз кусти туххæй дууæ хатти премитæ дæр лæвæрд æрцудæй. 1933 хъæбæр хуарз бæрæггæнæнти хæццæ каст фæцæй рабфак.

Доди имисуйнæгтæмæ гæсгæ: «Хъæбæр мæ фæндадтæй архитектурон институтмæ бацæун. Архитектор исун, кæд еугур дæсни нæ, уæддæр лæмæгъдæр, фал е бæлдæй байзадæй. Хузæ кæнуни искурдиадæй цох адтæн. Дууæ анзей дæргъи мæхе бæргæ ахур кодтон хузæ кæнунбæл, фал си неци рауадæй. Федарæй ми баруагæс æй хузæкæнунади ми ке неци рауайдзæнæй, е, æма уæд архитектурон институтмæ бацæуни фæндæ ниууагътон. Фал уæддæр, уомæ хæстæг дæснийадæ ба равзурстон…»

Тæкъоти Додæ бацудæй Мæскуй Сталини номбæл инженерон транспорти институти проектон æма граждайнаг аразунади факультетмæ. Ахур лæгъуз нæ кодта, æхе загъдмæ гæсгæ, федар лæудтæй астæуккæгти хæццæ. Ахури рæстæг разæнгардæй архайдта æхсæнадон кусти гъуддæгути дæр. Еци-еу рæстæг ма архайдта парашютон спортæй дæр. Студентти фæндæмæ гæсгæ фæскомцæдесон комитет институти исаразта аэроклуб. Додæ æй æнтæстгинæй каст фæцæй æма 1936 анзи феврали мæйи, фæскомцæдеси X съезди кадæн фиццаг хатт рагæпп кодта парашюти хæццæ.

Анзи фæсте ба ин еци гъуддаг уадзгæ рауадæй: багъудæй æй диплом райсуни размæ æхсæзмæйон практики æнæмæнгæ рандæун. Практики ба æрвист æрцудæй сахар Хабаровски æфсæнвæндагон арæзтадæмæ, уордигæй ба ’й рарвистонцæ Волочаевкс-Комсомольски арæзтади хайади инженерæй.

Уой туххæй Додæ æ имисуйнæгти уотæ финста: «Бакустон си аст мæйи. Еци рæстæг мæ разамундæй арæзт æрцудæй Волочаевки райони электрон тухæдæттæг 2-аг станцæ, вагæнттæ æма локомотивтæн лæууæн азгъунст, уæзæгтæ уадзæн цалдæр пункти æма дæлзæнхæй цъирæн дууæ станци. Мæ хуарз кусти туххæй мин æфсæнвæндаги хецауадæ исаккаг кодта æхцай преми…»

Ахурадон практики фæсте Тæкъоти Додæ бацæттæ кодта æ дипломон куст æма ’й æнтæстгинæй багъæуай кодта. Институти фæсте æй косунмæ рарвистонцæ фæндаггон бастдзийнади Адæмон комиссариатмæ. Райдайæни æ кустæй боз нæ адтæй. Айдагъдæр ин гæгъæдити хæццæ архайгæ ке адтæй, уомæ гæсгæ имæ куст уоййасæбæл хиццаг нæ кастæй. Æма уæд æндæр хайадæмæ бацудæй.

Уогæ ин уоми дæр берæ рæстæг косгæ нæ рауадæй, хайадæ æхгæд æрцудæй, æ косгути ба ин æндæр гъуддæгутæбæл бафтудтонцæ. Куд рабарæг æй, уотемæй еци рæстæг гъæуайкæнуйнади промышленности Адæмон комиссариат æ архайд æййивта æндæр уагæмæ, æма, ци нæуæг структурæ аразтонцæ, уордæмæ æмбурд кодтонцæ æригон специалисттæ. Æма Тæкъоти Додæ æрвист æрцудæй конструктурон уагæдонæмæ, кæцими ин кæдæй-уæдæй бабарæ кодтонцæ зæрдæмæдзæугæ куст – тохæн æрмæг аразун.

НÆУÆГДЗИЙНÆДТÆ ÆРГЪУДИ КÆНУНÆЙ ИН БЕРÆ ÆНТÆСТÆЙ

Мæнæ æхуæдæг æ имисуйнæгти куд финста: «Косгæ мин рауадæй хестæр инженер æмбал Жировайи къуари хæццæ. Еци рæстæг куст цудæй раздæрæй тухгиндæр авиацион бомбæ исаразунбæл. Фиццаг рæстæг хъæбæр тухстæн, гъома, ку неци балæдæрон, æма мин ку неци бантæса, зæгъгæ. Фал дзæгъæли – цубур рæстæгмæ кусти сосæггдзийнæдти хæццæ базонгæ дæн… Уæлдай дæснидæр адтæн бахигъдтæ æма авиацион бомбити фæлварæнтæмæ бацæттæ кæнунмæ.

Мæ нæуæг дæснийади мæ зæрдæмæ хъæбæрдæр цудæй е, æма конструктор æхе цæститæй уидта æ куст фæлварæнти рæстæг, рæдудтитæ куд æма ци мадзалæй ес исрастгæнæн. Уой фæрци конструктор фæлтæрдгиндæр кодта æ кусти медæгæ, нæуæгдзийнæдтæ æргъуди кæнунмæ ин берæ гæнæнтæ адтæй…»

Тæкъоти Додæ 1940 анзи хуæдбарæй косун райдæдта дууæ тохæнгарзей хузæгтæ исаразунбæл. Еу си адтæй фугасон бомбæ æнæ механикон базилдæй æма дуккаг ба – æрхъезти фæйнердæмæ ратæхуни тагъддзийнадæбæл. Сæ дууебæл дæр еци анзи кæронмæ куст æнхæстгонд æрцудæй. 1941 анзи бабæй дууæ æндæр хузи проекти исæнхæст кодта, цубур дзурдæй, еума фугасон бомби хузæ исаразун.

Никки ма фæхъхъаурæгиндæр кодта артиллерион снарядти гъомусадæ. Еци анз ист æрцудæй Коммунистон партий рæнгъитæмæ дæр.

Додæ 1943 анзи июли иссæй хестæр инженер-конструктор. Косун райдæдта, реактивон тохæнгæрзтæ исаразунбæл, кæцитæй еци рæстæг пайдагонд цудæй, куд авиацион бомбитæ.

Мæнæ уой туххæй куд имиста Додæ æхуæдæг: «Нæ барæ нин бакодтонцæ, æртæ æзгъæрсæттæн хæтæли уæрхæ, кæцитæ батононцæ 100 мм бæздæн гъæуайгæнæн къæйтæ. Æма нæ размæ æвæрд ихæс æнтæстгинæй æнхæстгонд æрцудæй. 100 мм нæ, фал 164 миллиметрон къæйдор ка батудта, уæхæн хæтæли уæрхæ дæр исаразун нæ къохи бафтудæй. Фæлварæнтæмæ бацæттæ кодта 200 хæтæли, кæцитæ æнтæстгинæй рацудæнцæ æма пайда кæнунæн æвдист тохæнгæрзти нимæдзæмæ бацудæнцæ. Уой фæсте ба мæбæл исæмбалдæй æхцæуæн хабар: Уæлдæр Совети Президиуми Указмæ гæсгæ, 1944 анзи 15 апърели конструкторон уагæдони косгутæй берети хæццæ, хуарзæнхæгонд æрцудтæн майдан «Фæллойни æхсарæ»-й. Е мин æхцæуæн куд нæ адтайдæ, уæдта мæ разæнгард кодта никки æновуддæрæй косунмæ…»

Устур Фидибæстон тугъди кæронмæ Тæкъоти Додæ исаразта никки нæуæгдæр хæтæлтæ. Уой хæццæ ба ма æхсæнадон куст дæр, куд раздæр æнзти, уотæ æнхæст кодта. Æвзурст æрцудæй дууæ конструкторон уагæдоней партион кири сæрдари хуæдæййевæгæй. Хуарзæнхæгонд ма æрцудæй «Мæску гъæуай кæнунбæл архайд» æма «Устур Фидибæстон тугъди рæстæг æхсаргин фæллойни» майдантæй.

Куд дзорунцæ, уотемæй, Доди конструкторон архайдæн устур нисанеуæг ке адтæй, уомæ гæсгæ, дан, имæ æ цæстæ сæрмагондæй дардта æма ’й зудта Сæйрагкомандæгæнæг Иосиф Сталин, зæгъгæ.

АРФИАГ СИ АН, НÆ СÆР СИ БÆРЗОНД ХÆССÆН

Тæкъоти Доди изолдæри ирисхъи туххæй хабæрттæ бæлвурддæрæй базонун хъæбæр зин иссæй – хеуæнттæй дæр, уæдта ’й комкоммæ ка зудта, æма сæ ракæна, уонæй, гъулæггагæн, цардæгас некебал æй. Айдагъдæр е зудгонд æй, æма тугъди фæсте лæгмæ æрцудæй. Æригон бийнонтæн сабий дæр нæма исæнтæстæй, уотемæй дууемæй дæр 1947 анзи Хонсар Иристони хуæнхти æверхъауæй фæммард æнцæ автомобилон фудбæлахи.

Тæкъоти Додæ æ уæлзæнхон цардæй рахецæн æй цардгъæуагæй, æ берæ исфæлдистадон нисантæ æма фæндитæ ин æнæ исæнхæстгондæй байзадæнцæ… Кæд берæ рæстæг рацудæй уæдæй ардæмæ, уæддæр гъæуама Доди рохс ном иронхуати ма байзайа… Уадзæ æма ’й æнæгъæнæ дуйнебæл дæр зононцæ, кавказаг, бæлвурддæрæй ба дигорон дзиллити ’хсæн дæр ке адтæй æма ма ке разиндзæнæй искурдиадæгин, сæ адæмæн сæ намусдзийнадæй кадæ хæссæг силгоймæгтæ. Нæ сæртæ си гъæуама бæрзонд хæссæн, сæ рохс нæмттæ син гъæуама арфиагæй имисæн, цитгин сæ кæнæн. Уонæй еу æй Тæкъоти Гаппой кизгæ Додæ дæр…

ИКЪАТИ Вероникæ, Дзæуæгигъæуи 44-аг скъолай 7-аг къласи ахурдзау.