Михаил ПЛАЩЕВСКИЙ. «Æфсæддонти къатибон». Хузæ ист æй социалон хизæгтæй.

Сæ лимæндзийнадæ равзурдæй 1982 анзи. Уæд не ‘мзæнхон лæхъуæнтæ: Хъазити Мурат, Мæрзойти Олег, Зæнгиати Олег, Дрети Геуæрги, Козати Сергей, Нæкусати Барис, Арсæгти Моисей, Будайти Ярослав, Бугати Феликс, Æлбегати Валоди, Бигъати Валоди, Танхълати Руслан, Хæбæлонти Сергей; уруссæгтæ Василий Беглецов, Николай Шинкаренко, Василий Волков, мæхъæлон Тамерлан Харсиев, цæцæйнаг Хаматкан Черткоев еумæ службæ кодтонцæ Медгъуддæгути æфсæдти идард Узбекистани. Гъæуай кодтонцæ æфсæддон ахедундзийнади продукци уадзæг завод хуæнхти.

Æфсæддон службæ æнцон некæд фæууй. Фал иристойнаг лæхъуæнтæ кæмифæндидæр службæ кæнгæй, сæ райгурæн зæнхи кадæ бæрзонд хæссунцæ, сæ фидтæлти æфсæддон намус тухгиндæр кæнунцæ. Æма еци фæсевæди къуар дæр, федар лимæндзийнадæбæл æнцойнæ кæнгæй, æнтæстгинæй æнхæст кодтонцæ Фидибæсти размæ сæ кадгин ихæс. Кефæнди си бафæрсæ, арази æй æ цардæй, æма æхцæуæнæй æримисуй æ служби бонтæ. Кæрæдземæн агъаз кæнгæй, кæрæдземæ игъосгæй, кæрæдзебæл æновудæй æрвистонцæ сæ служби рæстæг райгурæн уæзæгæй идард рауæни.

ЦЪЕБОЙТИ Сергей

Бигъати Валодий фидæ Хадзимурат Советон Æфсади берæ рæстæг баслужбæ кодта. Адтæй болкъони цини уæд, нур отставки æй. Мæнæ куд зæгъуй æ фурт æма уой хæццæ уæди æфсæддон службæгæнгутæй:

– Еууæхæни æз мæ фæллад уадзуни рæстæг рафæндæ кодтон мæ фурти рабæрæг кæнун, кæми службæ кодта, уоми. Æма уайтæкки бамедæг дæн уордæмæ. Валоди пости адтæй, фал мæбæл æрбамбурд æнцæ иристойнаг æфсæддонтæ, сæ цийнæн кæрон нæбал адтæй. Сæ командир, дæлболкъон мин загъта: «Дæ фурт хъæбæр хуарз службæ кæнуй. Иннæ иристойнæгтæмæ дæр фау æрхæссæн нæййес. Федар лæхъуæнтæ ‘нцæ. Сæ лимæндзийнади хъаурæ ба син уæлдай хъауритæ дæттуй…» Уæхæн дзубандитæ мин æхцæуæн куд нæ адтæнцæ!..

Иристойнаг лæхъуæнтæн сæ службæ ку рахецæн æй, уæдæй фæстæмæ инсæйæймаг анз цæуй. Æма алли анз дæр фадуат иссерунцæ фембæлунæн, кæрæдзебæл бацийнæ кæнунæн. Багъæуаги  балæуунцæ кæрæдзей фарсмæ.

Хъазити Мурат адтæй æфсæддон æмбæлтти хуарз гъуддæгути амидингæнæг, фæлмæнзæрдæ, гъазæн дзубанди æй, куд фæззæгъунцæ, райагорæ-байагорæ кæнун нæ гъудæй, уайтæккæ дæр æ цъухæй исхауидæ. Лæхъуæнтæй кадæр, зæгъæн, æрхунбадæ кæнун ку байдайидæ, уæд ести циргъзунд дзубандитæ кæнун райдайидæ æма æфсæддонтæ байигъæлдзæг уиуонцæ. Се ‘рхæндæг æрбайсæфидæ.

Æрæги рахецæн æй æ цардæй Хъазити Мурат. Еци уæззау хабар гъæргæнæг фегъосун кодта Бигъати Валодийæн. Е ба бадзурдта, сæ лимæнтæй Иристони зæнхæбæл кадæр цæруй, уонæмæ. Æрæмбурд æнцæ æма фæццудæнцæ Мизурмæ Хъазити Мурати æ фæстаг надбæл рафæндарст кæнунмæ. Зæрдристæй ибæл фæхъхъонц кодтонцæ. Æ мадæмæ ин равардтонцæ циртдзæвæни аргъ æхцай фæрæзнитæ. Бабæрæг кæниуонцæ мæгур мади уой фæсте дæр.

Нæкусати Барис æвардта хæдзари бундор. Гъæйдæ æма ме ‘мбæлтти бавзарон, зæгъгæ, цалдæремæ фæххабар кодта. Етæ ба фегъосун кодтонцæ иннетæн. Æма мæнæ сæумæраги æ дуармæ ‘рбалæудтæнцæ къуарæй. Цалдæребæл си синхæгтæ милици уæледарæс ку фæууидтонцæ, уæд сæ размæ аййевæй бацæугæй бафарстонцæ сæ синхаги, ци ‘рцудæй, зæгъгæ. Е дæр син гиризгæнгæй уотæ ку зæгъидæ: «Мæнæ мæ ихуæрститæ ‘рбацудæнцæ хæдзари бундор мин æвæрунмæ…» Уой райгъосгæй, æ фарсмæ ци синхаг лæудтæй, е æй басхуста, цитæ дзорис, зæгъгæ, æхуæдæг рафæлорс æй, уотемæй.

Фал уæдмæ милици косгутæ раййивтонцæ сæ уæледарæс косæн дзаумæуттæй æма  æцæгæйдæр ниххизтæнцæ урух арф къахтмæ æма бавналдтонцæ блоктæ æвæрунмæ. Æма уæд синхæгтæ дæр ниххудтæнцæ.

Нæуæг Бæтæхъойгъæуккаг Хъæцмæзти Альбертмæ дæр æрæмбурд æнцæ æма ин искъахтонцæ хæдзари бунмæ ниггæндæ. Аци æмбæлттæй еске си естæй фæдбæл ку батухсуй, уæд агъазгъæуагæй хеуонтæй дæр раздæр е ‘мбæлттæмæ æрхатуй. Æма Æлбегати Валоди куд загъта, уотемæй уонæй еу дæр æхе еуварс нæ раздахдзæнæй.

Зонунцæ æмбæлттæ кæрæдзей туххæй еугур хабæрттæ дæр. Будайти Ярослав æма Æлбегати Валодийæй фæстæмæ иннетæн ес хе бийнонтæ, цæуæт, цæунцæ кæрæдземæ цийни дæр  æма зини дæр. Цæрунцæ Иристони алли рауæнти: ка Мæздæги, ка Лескени, ка Елхотти, Мæрзойти Олег косуй Рахесфарси райони завод «Исток»-и гъæуайкæнуйнади хайади, Зæнгиати Олег иссæй милици капитан, косуй медгъуддæгути министради экономикон фудракæндти нихмæ тохи управлений, Козати Сергей æй Дзæуæгигъæуи Иристойнаг зилди медгъуддæгути хайади сержант, Бугати Феликс – Рахесфарси райони медгъуддæгути хайади косæг, Нæкусати Барис косуй телемеханикæй Æрхонки, Æлбегати Валоди æй аразæг, Арсæгти Моисей – маршрутон таксий шофер, Василий Беглецов – æфсæйнаги бардар, слесæр-инстументтæ аразæг, ОЗАТЭ-й косæг, Будайти Ярослав – фермер, Дрети Геуæрги – бильярди федераций сæрдар, Танхълати Руслан – бильярди федераций косæг æма уотæ идарддæр.

Æмбæлттæй кефæнди дæр бафæрсæ иннети туххæй, æма дин радзордзæнæй дессаги хабæрттæ, уой дæр уотæ лæмбунæг æма зæгъдзæнæ, атæ еу мади цæуæт, æнсувæртæ ‘нцæ. Уотæ адтæй аци хатт дæр. Инсæй анзей фæсте инсæйæймаг хатт æрæмбурд æнцæ æфсæддон æмслужбæгæнгутæ. Сæ фембæлдмæ æрхудтонцæ сæ хестæрти, сæ мадтæлти æма фидтæлти, сæ цардæмбæлтти, сæ цæуæти, цæмæй етæ дæр зонгæ уонцæ.

Уæхæн фембæлдмæ фиццаг хатт адтæн хунд, æма мæмæ хъæбæр цæмæдесаг фæккастæй. Хестæртæ куддæр базонгæ ‘нцæ, уотæ мæнæ рагон лимæнти хузæн, сæ астæу байеудагъ æй сæ цæуæти æма уони цæуæти туххæй зæрдиаг дзубанди. Кæрæдзей цума рагæй зудтонцæ. Уогæ, фæсаууонмæ зудтонцæ. Сæ цæуæт син сæ кой фæккæнунцæ, уомæ гæсгæ фиццаг хатт фембæлгæй, æнæ байамонгæй дæр базудтонцæ кæрæдзей.

Цалинмæ фингитæ рæвдзæ кодтонцæ, уæдмæ рафæрститæ кодтон фембæлди архайгути. Мæнæ куд загъта Бигъати Валоди æфсади службæ кæнуни туххæй: «Нуртæккæ еуæй-еуетæ æфсадæй тиллеф кæнунцæ. Æма рæдуйунцæ. Ке зæгъун æй гъæуй, зин æй æфсади службæ кæнун. Фал зиндзийнæдтæй тæрсун нæ гъæуй. Мах си адтан æнæгъæнæ дууæ анзи æма еу мæйæ. Æфсæддон цардиуагæ дæр æригон адæймаг гъæуама æнæмæнгæ бавзара. Мах цардан, кæрæдзей нимайгæй, кæрæдзей уарзгæй, еумæ хæларæй службæ кодтан узбекæгтæ, украинæгтæ, дагестайнæгтæ, цæцæйнæгтæ, мæхъæлæнттæ, тæтæйрæгтæ, молдавайнæгтæ, раздæри Советон Цæдеси иннæ адæмихæттити минæвæртти хæццæ. Æма уомæй нæ уодигъæдæ берæ хуарздзийнæдтæй фæххайгин æй. Æз уотæ зæгъуйнаг дæн: нуртæккæ æ биццеуи æфсадмæ ка нæ уадзуй, е рæдуйуй. Нæ адæм Уасгергимæ ковгæй куд фæззæгъунцæ: «Байрагæй бæхгæнæг, биццеуæй лæггæнæг…», уотæ æфсад дæр æй фæсевæди гъомбæлгæнæг, æ барæ æма уоди фарнæ æхседагæ. Æфсади ка баслужбæ кæнуй, е уордигæй рахæссуй æцæг лæгдзийнади менеугутæ, царди фæззелæнти архайунмæ арæхстдзийнадæ. Уоми бахседуй фæсевæди лимæндзийнадæ æма æмбаладæ, мæнæ мах æхсæн куд бахсистæй, уотæ…»

Æмбæлттæй кæмæндæрти сæ бон нæ бацæй фембæлдмæ ‘рбацæун. Ка си идард рауæн æй нуртæккæ, ке ба нури доги хæлхъой уавæри цаутæ бакъулумпи кодтонцæ, фал сæ хъæбæр ке фæндадтæй фембæлдмæ ‘рбацæун, е бæрæг æй мæхъæлон Тамерлан Харсиеви дзубандийæй дæр. Е æрæги фембалдæй Бигъати Валодий хæццæ æма ин уотæ загъта:

– Кæд нæ адæмти ‘хсæн дæс анзей размæ бæлах æрцудæй, уæддæр уой зонæ, Валоди, æма æз ме ‘фсæддон æмбæлтти хæццæ ци рæстæг рарвистон, ци къæбæр-цæнхæ бахуардтон, уобæл гадзирахаттæй некæд рацæудзæнæн!..

Æз фæууидтон, кæрæдзей хæццæ куд уарзон æма лимæнæй дзурдтонцæ раздæри æмслужбæгæнгутæ. Финги уæлгъос æрбадун кодтонцæ сæ фидтæлти æма мадтæлти, сæ бийнонти, кæстæрти, сæхуæдтæ ба син лæггадæ кодтонцæ. Уомæй дæр бæрæг адтæй сæ ездондзийнадæ. Æримисиуонцæ се ‘фсæддон царди еуæй-еу цаутæ, æма уæд сæ ходун игъустæй идæрдтæбæл. Еуæй-еу хатт пайда кодтонцæ, айдагъдæр сæхецæн зундгонд ка адтæй, уæхæн фæсномуг нæмттæ æма дзурдтæй, гъома, цæмæй хунд адæм син ма балæдæронцæ сæ хецæн сосæгдзийнæдтæ, уомæ гæсгæ… Бæрæг адтæй, алкæмæн дæр си хъæбæр æхцæуæн ке адтæй сæ фембæлд.

Хестæртæ рауагътонцæ гагидауæ сæ кæстæрти цардамонди туххæй, цæмæй сæ лимæндзийнадæ макæд фæккеуа æма син уа сæ царди нифс æма федар бундор.

* * *

Аци æрмæг мухур кæнæн, æ рæстæги ‘й ЦЪЕБОЙТИ Сергей куд ниффинста æма газет «Рæстдзинад»-и кутемæй мухургонд æрцудæй (2003 анзи 31 июли), уотемæй. Уой дæр уомæ гæсгæ, æма си ке кой цæуй, уони фæстæдæри ирисхъæ идарддæр куд рауадæй, уой нæ зонæн. Æма нæ зæрдæ дарæн, уой туххæй нин кæдимайди ба фегъосун кæниуонцæ, хабæрттæ бæлвурдæй ка зонуй, етæ.