Нæ адæми сæрбонстæ, нæ искурдиадæгин финсгутæ æма зундгонд æхсæнадон архайгутæ Цæголти Геуæргий æма Малити Геуæргий сорæттæ ауæхæн хузи хумæтæги не ’сфæлгонц кодтан. Уомæй уой зæгъуйнаг ан, æма рæстæгутæ  дæр æнæхсаст бæлæсти хузæн æнцæ: куд евгъуйгæ цæунцæ, уотæ сæ пихцил къалеутæй ни, гъулæггагæн, аууонæй-аууондæр кæнунцæ, фæлтæрæй-фæлтæрмæ нин зæрдæбæлдаруйнаг ка ’нцæ, еци цаутæ æма хабæрттæ, сæрустур кæмæй гъæуама уæн, æма арфиагæй ке гъæуама имисæн, еци адæймæгути рохс нæмттæ…

 Уой фæдбæл дзоргæй, комкоммæ нæ аци дууæ номдзуд лæгей ке æримистан, уомæн ес бæлвурд рæуагæ. Еуемæй, хуæрзæрæги 22 апърели Цæголти Геуæргий райгурдбæл исæнхæст æй финддæс æма авдинсæй анзи (1871-1939). Æма еци ахсгиаг цау еске  æргъуди кодта?.. Неке… Е тæрегъæддаг æй, æма ин уæддæр мах абони æ номерæнæн нæ газети мухур кæнæн хецæн æрмæгутæ (4-6-аг фæрстæбæл).

Иннемæй, Малити Геуæргий райгурдбæл октябри æнхæст кæнуй авдинсæй анзи (1886-1942). Е агъазиау уодварнон цау æй нæ адæмæн, æма бæрæггонд дæр гъæуама æрцæуа тæккæ аккагдæр хузи… Кутемæй, уой фæдбæл ба ’й нæ дзубанди, абони 3-аг фарсбæл ци æрмæг мухур кæнæн, уоми.

Еугæр нæ абони дзубанди Цæголти Геуæргий туххæй  райдæдтан, уæд уой зæгъун гъæуй, æма æ ирисхъæ æгæр æверхъаугомау рауадæй, берæ гъезæмæрттæ бавзурста… Уой фæдбæл нæ зундгонд ахургонд Суменати Замирæ берæ цæмæдесаг æвдесæнтæ бавдиста, нæ номдзуд финсæгæн æ уадзимистæ æнхæстæй рауадзунмæ ци æртæ томи бацæттæ кодта, уонæй фиццаг киунуги раздзурди. Куд си кой кæнуй, уотемæй нæ разагъди лæгтæй еу, зундгонд паддзахадон æма æхсæнадон архайæг, публицист æма рохситауæг Байти Гаппо 1920 анзи (уæдмæ ’й «нæуæг цардаразгутæ» фендæдуар кодтонцæ æ райгурæн бæстæй) Цæголти Геуæргий туххæй ниффинста, уоми революций размæ æ хъиамæттæн аргъ кæнгæй, уотæ баханхæ кодта: «Уæлдай зынаргъ у дæ куыст, Георги! Ды фæкуыстай уыцы адæмæн, нырма куырм чи у, нæ уыны йæ хорзгæнæджы, къуырма чи у, нæ хъуысы йæ разæйцог лæгты ныхас, талынг кæмæн у йæ сæры зонд, зæронд тугæй кæмæн зилы ныронг  йæ зæрдæйы цалх… Мызд н’ агуырдтай… Фос нæ фæкодтай. Ссардтай ахæстон, тард, зæрондæй мæгуыр тухийы цард!..»

Æ уæлзæнхон царди æ ихæстæ федауцæй ка исæнхæст кодта, æма абони, гъулæггагæн, не ’хсæн ка нæбал æй, еци адæймæгути имисун уонæн сæхе некæмибал гъæуй – е мах, уæлдайдæр ба нæ кæстæрти уодти гъæуй, цæмæй рæстмæ гъуддæгутæй ни алкедæр фæлгонц кæна æ ирисхъæ…

Æцæгæйдæр, Цæголи-фурти рæстуодæй архайд, еуемæй, æнхæстæй нæ гъардта дзилли зæрдитæмæ, берæ цæмæйдæрти æй игъосæг дæр нæ фæууидæ; иннемæй ба фæллойнæгæнæг адæми сæрбæл æгæр ке дзурдта, уомæ гæсгæ имæ уæди хецауеуæггæнгутæ  тингун кодтонцæ, фудæзнаг син фестадæй æма ин аллихузи æнадæ кодтонцæ æ цардиуагæ. Мадта Советон хецаудзийнади догæ ку ралæудтæй, уæд æнгъæл адтæй, æма ин «нæуæг цардаразгутæ» аккаг аргъ искæндзæнæнцæ æма сæ багъæудзæнæй… Нæ сæ багъудæй. Æ царди уавæртæ уоййасæбæл æдзæллаг иссæнцæ, марамæлай фагæ фæрæзнитæ амал кæнуни равгитæ дæр ин нæ адтæй.

Хуæздæр нæ рауадæй æ исфæлдистадон фæллæнтти ирисхъæ дæр. Цæгат æма Хонсари финсгутæ ин ци юбилейон бæрæгбон исаразтонцæ æ исфæлдистадон архайди дууинсæй анзей фæдбæл, уоми ’й сæ Цæдесмæ дæр райстонцæ, уæдта рахастонцæ унаффæ дæр æ уадзимистæ ин рауадзуни фæдбæл. Фал уæди хецаудзийнади ’рдигæй нихмæдзоргутæ фæттухгиндæр æнцæ, æма Иристони финсгути фæрци ин нисангонд ка ’рцудæй, сауæнгæ еци мæгурæй-мæгурдæр пенсийæй дæр æй фенæхай кодтонцæ. Æма Суменати Замирæ куд финсуй, уотемæй æстонгæй рамардæй 1939 анзи 10 августи.

Æ уадзимистæ ба æнæмæнгæ рауадзуйнаг ке адтæнцæ, уой туххæй ба Байти Гаппо дæр финста мæнæ уæлдæр ци уаци кой искодтан, уоми: «Культурон дзыллæтæ ахæм талант фыссæг сæ уæлныхты хæссынц… Йæ ныв алы хæдзары уаид, йæ номыл скъолатæ аразиккой…» Æма батæходуй кодта, куд хуарз уидæ, Цæголи-фурт берæ æнзти дæргъи цидæриддæр ниффинста, уони æрæмбурд кæнун æма сæ рауадзун: «Уæд иттæг стыр интересы чиныг фениккам…»

Фал, Суменати Замири загъдау, багъудæй дæс æма æртинсæй анзи, цæмæй фезгули адтайдæ еци ахсгиаг гъуддаг исаразунбæл архайд. Уой дæр, æвæдзи, Суменати Замири фæрци.  Алæмæти рауонциуондзийнадæ бавдиста нæ зундгонд ахургонд. Æновудæй байархайдта Цæголти Геуæргий исфæлдистадон фæллæнттæ бамбурд кæнунбæл – гъæуама уагъд æрцудайуонцæ æртæ томемæй. Фиццаг том 1992 анзи бæргæ фæззиндтæй, фал гъуддаг уоййадæбæл фегуппæг æй. Иннæ дууæ томей ирисхъæ абони дæр бæрæг нæй…

Махмæ гæсгæ ба, афонæ ’й уой иснæуæг кæнун. Кæд нæ æцæгæй фæндуй нæ адæми, нæ фидиуæзæги ирисхъи раздæри цаутæ æма хабæрттæ бæлвурдæй зонун, уæд Цæголи-фурти аййевадон, публицистон æма документалон уадзимисти нин уоми исуиуонцæ агъазгæнæг. Æма нæмæ разиндзæнæй еци гъуддаг фæррæстмæ кæнуни фагæ разæнгарддзийнадæ, кенæ уой исæнхæст кæнуни ихæс æхемæ ка райса, уæхæн адæймæгутæ…

Малити Геуæргий туххæй дзоргæй ба уотæ зæгъæн нæййес, æма иронхгондæй изайуй. Рæстæгæй-рæстæгмæ æ номерæнæн арæзт æрцæунцæ аллихузон мадзæлттæ. Раст зæгъгæй, районтæй кæцидæр гъæути. Уотемæй ба æ алæмæти исфæлдистадæ, нæ национ литератури райрæзтбæл æ хъазауат æма е ’хсæнадон хъиамæтти агъазиаудзийнадæ ин нимайгæй, аккаг æй цæмæй цитгингонд цæуа республикон уæлтæмæнади. Уомæн ба аци анз, ку зæгъæн, заманай равгæ ’й, æ райгурдбæл октябри авдинсæй анзи ке æнхæст кæнуй, еци ахсгиаг цау. Уой нимайгæй, бæргæ æнгъизтæй аци анз Цæгат Иристони куд Малити Геуæргий Анз, уотæ иснисан кæнун дæр. Е кæмæй аразгæ адтæй, етæ, гъулæггагæн, уой фæдбæл фæндонмæ не ’ригъустонцæ æма неци арæзт æрцудæй. Уæддæр ма рæстæг ес, æма ма берæ аллихузон цитгингæнæн мадзæлттæ исаразун бантæсидæ. Æцæг æвæстеуатæй архайун  байдайун гъæуй.

Зæгъæн, мæнæ рæхги, 15 майи бæрæггонд цæудзæнæй нæ маддæлон æвзаг æма литератури Бон. Махмæ гæсгæ, хъæбæр раст уидæ уой сæйрагдæр медес Малити Геуæргий номерæнæн иснисан кæнун. Еци гъуддаг арæзт ку ’рцæуа, уæд е исуодзæнæй зæрдæмæдзæугæ мадзал дæр, уæдта æ ахедундзийнадæ дæр бæрзонд рауайдзæнæй, уæлдайдæр ба нæ ирæзгæ фæлтæрти гъомбæлади.

Нæ абони радзубандий ба ма уой зæгъуйнаг ан, æма  республикон æмвæзади аци анз Малити Геуæргий Анзбæл банимайун кæд нæ бантæстæй, уæд еци ихæс нæхемæ есæн æма ’й нæ газети нисан кæнæн куд Малити Геуæргий Анз. Еудадзуг мухур кæндзинан æ уадзимистæ, æ номерæнæн аллихузон æрмæгутæ.

БИЧИЛТИ Алетæ