Кавкази адæмтæ, уæлдайдæр ба оссæгтæ (ирæнттæ-дигорæнттæ)¹ æма кæсгæнттæ-балхъайрæгтæ рагæй цæрунцæ фæрсæй-фæрстæмæ. Кæд алли рæстæгути се ’хсæн цидæр буцæуттæ-хæлхъойтæ рауайидæ, уæддæр еумæйагæй ба кæрæдземæн уарзон æма хæлар адтæнцæ, æма уомæн ба ес нæ фидтæлтæй нин байзайгæ нисанеуæггин æгъдæуттæ æма фæткитæ.

Рагон дзаманти Кæсæг-Балхъари æма Иристони адæмти ’хсæн еудадзугон æма æнгом бастдзийнæдтæ ке адтæй, уомæн æ бундор федардæр кодта экономикон рахастдзийнæдти фæрци дæр. Фиццагидæр зæгъдзинæн зæнхи туххæй. Хестæртæй куд игъосгæ æрцудан, уотемæй кæддæр ирæнттæ-дигорæнттæ æма балхъайрæгтæ æмхузонæй пайда кодтонцæ, цæйбæрцæбæл хъæрттæнцæ, уой бæрцæбæл хуæнхаг хезæнуæттæй Хъæрæсей. Е нæ, фал ма еумæ бæгъатæр тох исамадтонцæ, аци зæнхитæ фæстæдæр сæхе бакæнунмæ ка гъавта, хуæнхон Дигори еци ездæнтти нихмæ.

Куд зонæн, уотемæй Цæгат Иристони цæгатварс тъæпæнтæ еугурæй дæр адтæнцæ кæсгон æлдæртти къохи. Зæгъæн, Дигори коммæ бацæуæнти хецауеуæг кодтонцæ Мулдартæ, Курттати коммæ хæстæг, нури Дзиуаригъæу кæми æй, е уæди рæстæги хундтæй Барукино æма адтæй Гиляхстанови. Барукинойæй нигулæнæрдæмæ ба – æлдæртти зæнхитæ: Кубатей-кабак, Эльтюхов-кабак, Камбекуков-кабак, Тузаров-кабак æма æндæртæ. Еу дзурдæй, оссæгтæ хуæнхти дæлбазур зæнхитæй пайда кодтонцæ, айдагъдæр кæсгон æлдæрттæй барæ ку райстайуонцæ, уæд.

Цæрæнбæнтти нæ адæм зæнхæбæл ке тухстæнцæ, уой туххæй ба берæ хабæрттæ æримисæн ес. 1755 анзи апърели архимандрит Пахомий паддзахи хецауадæн игъосун кодта, зæгъгæ, оссæгтæ цæрунцæ хуæнхти ’хсæн æнтъунсæги æма хъæбæр лæгъуз, анзæй-анзмæ син хуар нæ фагæ кæнуй, хумгæнди зæнхитæ сæмæ ке нæййес, уой туххæй.

Гъуддаг изолдæр уотæ цудæй æма хуæнхбæсти цæрæг бийнонтæй еуæй-еуетæ бадзурдтæ аразун райдæдтонцæ кæсгон æлдæртти хæццæ æма фæстæдæр раледзиуонцæ будурмæ. Уотемæй фæд-фæди цалдæр дигорон гъæуи исирæзтæнцæ. Зæгъæн, Туйгъанти гъæу – нури Дур-Дур, Хъарадзаути гъæу (Хæзнидон), Кет, Хъæрæгъæц æма æндæртæ. Иристони истори æртасæг профессор Борис Скитский финста, зæгъгæ, Тæгиати зæнхитæ уæлдай фулдæр æфтуйæгтæ хастонцæ. Хабар уотæ адтæй, æма етæ ахæстонцæ, Цæгат Кавказ æма Фæскавказ ка еу кодта, еци сæйраг над – Арвиком. Мадта дигорæнтти зæнхитæн дæр минкъийдæр ахедундзийнадæ нæ адтæй, Фæскавказ æма Кæсæги хæццæ ке базар кодтонцæ, уой туххæй.

Оссæгти хæдзарадон царди фулдæр нисанеуæг адтæй зæнхи кустæн. 1781 анзи уруссаг æфсади афицер Л. Штедери паддзахи хецаудзийнадæ рарвиста Иристонмæ, æма е уотæ финста: «… дзæхæрадæнтти етæ дæр, кæсгæнтти хузæн, зайун кæнунцæ хъæдорæ, турккаг нартихуар, болгæ, хуæргæнæстæ, еугуремæй фудæр ба цъæх тамаку. Еци хуарздзийнæдтæй базар кæнунцæ Мæздæги хæццæ. Етæ хуарз косунцæ сæ хумзæнхити, хуари уæлдæйттæ ба фонсбæл баййевунцæ кæсгæнтти хæццæ…»

Ами нæ изолдæр зæгъун фæндуй: кæд Хуæнхон Иристон æхгæд адтæй XVI-XVIII æности, уæд фæстæдæр уоми цæрæг адæмæн бастдзийнæдтæ ке фæззиндтæй Кæсæги хæццæ, уомæн устур ахедундзийнадæ адтæй. Уæди рæстæги Кæсæг базар кодта Уæрæсей хæццæ, хъиримаг хантæ æма Турки хæццæ. Аллихузон товартæ ба кæрæдземæй минкъий не ’лхæдтонцæ. 1747 анзи уруссаг сæудегерти къуар Хъизларæй æрцудæй Кæсæгмæ æма си адтæй 100 адæймаги. Кæд Иристонæн XVIII æноси фиццаг æмбеси бастдзийнæдтæ нæ адтæй Уæрæсей хæццæ, уæддæр Кæсæги зæнхæбæл фадуат адтæй уруссаг сæудегертæ æма гребенскаг хъазахъæгти хæццæ базар кæнунæн. Æхца кæми адтæй, фал оссæгтæ гъæууонхæдзарадон продукттæ æййивтонцæ хъумацбæл, цæнхæбæл, æфсæйнагæй конд хæдзари дзаумæуттæбæл, хуар æма æндæр товартæбæл.

Зундгонд ахургонд Г. Клапрот 1807-1808-аг æнзти æ киунугæ «Балци Кавказмæ æма Гурдзимæ», зæгъгæ, уоми финста: «Дигорæнттæн сæ бон фæццæрун нæй æнæ Кæсæгæй. Ардигæй алкæд есунцæ цæнхæ, хуар ку не ’рзайуй, уæдта – хуар. Тиллæг не ’рзади цаутæ ба еци уæлхонх бæсти ахид фæууй…»

Идарддæр Кæсæг, Иристон æма Уæрæсей æхсæн базарадæ никки хъæбæрдæр истухгин кæнунæн устур агъаз фæцæй, 1736 анзи сахартæ-федæрттæ Хъизлар æма Мæздæг арæзт ке ’рцудæнцæ, е. Паддзахи хецаудзийнадæ гъавта Цæгат Кавкази экономикæй æнхæстæй испайда кæнун, æма уой туххæй аци цæрæнбунæттæмæ æрветун райдæдта хуæнхæгти, куд бонгинти, уотæ уони дæлбарæ ка адтæй, еци зæнхкосгути дæр. Зæгъæн, 1764 анзи 116 кæсгон бийнонти адтæй Мæздæги. Куд зонæн, уотемæй ами курдбадзи фулдæр косгутæ адтæнцæ оссæгтæ æма черкесæгтæ. Мæздæги алфамбулай исирæзтæнцæ кæсгæнттæ æма, этникон къуар «цъайтæмæ» ка хаудтæй, уæхæн оссæгти еумæйаг гъæутæ. Ами цæрæг сомехæгтæ æма гурдзиæгти хæццæ сæ къохи адтæнцæ Теркæй Сунжи цæугæдони уæнгæ берæ зæнхитæ. Нæуæг æрледзгутæн барæ адтæй æнæ пошлинæй базар кæнун. Куд сæ фæндадтæй, уотæ сæ продукттæ сæребарæй æййивтонцæ цæнхæбæл, æфсæйнаг æма æндæр товартæбæл. Фæстæдæр хуæнхæгтæ райдæдтонцæ æхцайæй базар кæнун, æма сæ равналæнтæ бæлвурд фæуурухдæр æнцæ.

Нуртæккæ нæмæ ци историон литературæ ес, уоми бæлвурд амунд цæуй, еуæй-еу хуæнхаг адæмтæ, уой хæццæ оссæгтæ дæр, кæсгон æлдæртти дæлбарæ ке адтæнцæ, е. Борис Скитскийи гъудимæ гæсгæ еци рахастдзийнæдти медес уæхæн адтæй, æма оссаг феодалтæ архайдтонцæ, цæмæй сæ кæсгон æлдæрттæ æма сæ дæлбарæ адæми сæ базури буни бакæнонцæ, гъæуай сæ кæнонцæ, æма уой туххæй ба цæттæ адтæнцæ цийфæнди лæггæдтæ син кæнунмæ дæр. Фал кæсгон æма оссаг адæмти дæлбареуæггæнæг гъæздуг рахастдзийнæдтæ нæ фæззиндтæнцæ дууæ синхаг хуæнхаг адæмти хæлардзийнадæбæл. Кæсæг æма Иристонæн уæди рæстæги адтæй æнгон политикон бастдзийнæдтæ æма XVIII æноси дæр устур агъаз фæцæнцæ оссаг æхсæнæдти æма Уæрæсей рахастдзийнæдтæ хуæздæр кæнунæн.

Фæстæдæр Иристон Уæрæсей хæццæ ке байеу æй, е, куд рабæрæг æй, уотемæй адтæй æнæмæнгæ бакæнуйнаг гъуддаг, æма ибæл рагагъоммæ дини косгутæй арæзт къамис берæ бакуста. Нæ ахургæндтæй берети гъудимæ гæсгæ, уотемæй Уæрæсей хецаудзийнадæ архайдта еци еудзийнади фæрци æ нисантæ Центрон Кавкази царди рауадзунбæл.

Къамис æ архайд райдæдта 1745 анзи æма еудадзуг æнцадæй кæсгон æлдæртти агъазбæл. Иристонмæ ’й рарветуни агъоммæ канцлер А. Бестужев-Рюмин син бафæдзахста, цæмæй пайдагонд æрцæуа кæсгон æлдæрттæ Магомед Атажукин æма Адильгирей Гиляхстанови лæггæдтæй. Бæлвурддæр ку зæгъæн, уæд паддзахи минæвæртти æдасдзийнадæ багъæуай кæнуни туххæй 1744 анзи декабри аргъауæни уæлдæр оргæн (Синод) дини косгутæй арæзт къамиси иуонгтæй алкæмæн дæр равардта финстæгутæ кæсгон æлдæрттæ Адильгирей Гиляхстановмæ, Мудар Жангеровмæ æма Батырмирза Мударовмæ. Амунд ба си адтæй, ци сæ исаразун гъудæй, уони туххæй бæлвурд хабæрттæ.

Хъизлари комендант В. Оболенский 1745 анзи майи Синодмæ фегъосун кодта, зæгъгæ, паддзахи æрвист адæм æрхъæрттæнцæ Кæсæгмæ. Ами къамиси иуонгтæ бафусун кодтонцæ А. Гиляхстановмæ, æма имæ фæцæнцæ цалдæр бони. Саугин Пахомий игъосун кодта: «Адильгирей нæбæл исæмбалдæй устур кади хæццæ, æртæ бони фæцæй мах хæццæ, сауæнгæ ма нæ, Тæтæртуппи ин ци зæнхитæ адтæй, уордæмæ дæр бахъæртун кодта…» Идарддæр Пахомий куд финста, уотемæй 15 майи адтæнцæ Иристони. Уæди рæстæги æлдар А. Гиляхстанови «тæтæртуппаг зæнхитæн» сæ географион уавæрмæ гæсгæ син адтæй ахсгиаг тугъдон-стратегион æма базарадон устур нисанеуæг. Æма уой туххæй аци зæнхити хецауæн XVIII æноси астæу адтæй уæлдай фулдæр кадæ цæгаткавказаг æлдæртти ’хсæн.

Райдайæнæй фæстæмæ оссаг дини косгутæй арæзт къамисæн дæр кæсгæнттæ кодтонцæ ахедгæ агъаз. Аци гъуддагбæл дзорæг æй е дæр, æма Минкъий Кæсæги зæнхæбæл минæвайради косæндонæн бундор æвæрд ке ’рцудæй. Фал 1765 анзи Турк ниццæхгæр æй, зæгъгæ, оссаг хæдзарæн уæн нæййес Кæсæги, е, дан, æй Белградаг бадзурди нихмæ.

Уруссаг-оссаг рахастдзийнæдтæбæл дзоргæй, XVIII æноси уруссаг документон æрмæгути куд финст ес, уотемæй кæсгон бонгинтæ дууетæн дæр кодтонцæ еудадзугон агъаз. Дини косгути Оссаг къамиси поручик А. Бибирюлев 1747 анзи Синодмæ игъосун кодта, Хъизлари федарæй гъæуайгæнгути къуар æрвист ке ’рцудæй саугин Пахомийи Иристонæй Хъизлармæ бахъæртун кæнуни туххæй.

Æлдар Адильгирей Гиляхстанови ’рдигæй ба, дан, агъаз уодзæнæй, уордæмæ игумен Никъала æма е ’нсувæр Кайхосро Махотелови æдасæй исæмбæлун кæнуни фæдбæл. Къамиси разамонгутæ агъаз курдтонцæ Устур Кæсæги бонгинтæй дæр, уæлдайдæр иннетæй нимадидæр æлдар Магомед Кургокинæй.

Уæрæсейаг-иристойнаг рахастдзийнæдтæ фæххуæздæр кæнунæн устур агъаз XVIII æноси фæцæй иристойнаг æхсæнæдти балц Петербургмæ. Æ минæвайрадæ Хъизлармæ надбæл Минкъий Кæсæги æрфусун кодта Анзортæмæ.

Фиццаг иристойнаг минæвайради дзубанди Уæрæсей хецауади хæццæ хуарз æвдесæн æй кæсгон-иристойнаг рахастдзийнæдтæн. 1751 анзи 29 октябри статс-секретарь æма фæсарæйнаг гъуддæгути Коллегий унаффæгæнæг В. Бакунин иристойнаг минæвæртти фембæлди рæстæг фарста æрæвардтонцæ Иристони æндагон политикон уавæри туххæй. Загъд си адтæй: «… етæ кæсгон æлдæртти хæццæ, уæлдайдæр ба Адильгирей Гиляхстанови хæццæ ’нцæ хæлар æма уарзон синхæгтæ. Фудголтæ ку нимпурсунцæ Кæсæги зæнхитæмæ, уæд сæ сувæллæнтти хуæздæр багъæуай кæнуни туххæй æрбарветунцæ Иристонмæ. Æма уой туххæй иристойнæгтæн кæсгæнттæй тæссаг нæй. Сæ еумæйаг нихмæлæууæг ка ’й, уобæл дзубанди ку рацудæй, уæдта минæвæрттæ байамудтонцæ хъиримаг хантæмæ…»

Дзубандий рæстæг минæвайрадæ байархайдта Иристони хуæнхти цæрæг адæми будурмæ раледзун кæнуни фарста ралух кæнунбæл дæр. Æма уой туххæй æрвист лæгтæ курдтонцæ Уæрæсей хецауадæй, цæмæй син фæййагъаз кæна Фиййагдони æма Æрæдони дони фæйнæфарс зæнхитæ раттун «кæсгæнттæ Али Мурзинтæ æма Анзорти гъæутæй 10-15 версти уæлдæр».

Уæди рæстæги Уæрæсе æма Турки рахастдзийнæдтæ вазуггин ке адтæнцæ, уомæ гæсгæ паддзахи хецауадæ оссæгти курдиадæ нæ исæнхæст кодта будурмæ сæ раледзун кæнуни туххæй. Айдагъдæр син льготитæ лæвæрд æрцудæй Хъæзлар æма Астрахани хæццæ базаради гъуддаги. Бæлвурддæр ку зæгъæн, уæд уæгъдæгонд æрцудæнцæ базаради пошлинитæ федунæй, æма син уæхæн гæгъæдитæ лæвæрд цудæнцæ Хъæзлари.

Канцлер А. Бестужев-Рюмин куд нимадта, уотемæй уруссаг-оссаг рахастдзийнæдтæ райрæзун кæнунæн ахсгиаг уодзæнæй кæсгон æлдæртти цæстингас оссæгтæмæ. 1752 анзи 29 январи феврали финстæг рарвиста Адильгирей Гиляхстановмæ æма си курдта: «… уоми оссæгтæн уæ зæнхитæбæл цæруни барæ ес Хъæзлари базармæ цæунмæ, кенæ æндæр гъуддæгути фæдбæл. Æма уи уой корæг дæн, цæмæй хæларæй цæрайтæ еумæ…» Архимандрит Пахомий ба оссæгтæн зæнхæ раттуни фарста гъæуама фæдзахстайдæ черкесаг æлдар инæлар Елимирзабæл.

Оссæгтæ ку базудтонцæ, æма син зæнхæ Уæрæсей хецауадæ нæ ратдзæнæй будури, уæд еуæй-еуетæ сæ царди уагæ сæхуæдтæ аразун райдæдтонцæ. Аци гъуддаги ба, фиццагидæр, фæппайда кодтонцæ сæ зонгæ кæсгон æлдæртти агъазæй. Хуæнхбæстæй гъæугай ледзун райдæдтонцæ будурмæ. Архимандрит Пахомий игъосун кодта, зæгъгæ, раздæр кæсгон æлдар Кисиновмæ Кашкатови ка цардæй, уæхæн дигорон биццеу фæстæдæр æрцардæй, «Дурдурий», ка хуннуй, еци цæугæдон кæми ’й, уоми.

Уæрæсейаг-иристойнаг рахастдзийнæдтæ XVIII æноси 50-60-аг æнзти циуавæр уавæри адтæнцæ, уомæн нæ ахургæндтæ ци хатдзæг искодтонцæ, уотемæй еугур бастдзийнæдтæ дæр федар кодтонцæ, куд экономикон, уотæ политикон бундорбæл дæр. Иристони цæргутæн тагъд рæстæги зæнхæ лæвæрд ке ’рцæудзæнæй будуйрон рауæнти, е син устур нифс адтæй æма зæрдиагæй æнгъæлмæ кастæнцæ еци амондгун рæстæгмæ.

Фал уæддæр юридикон æгъдауæй Иристони æндагон æдасдзийнади фарста лухгонд нæма ’рцудæй. Æма уой туххæй Уæрæсей хецауадæ Иристон гъæуай кæнун кæсгон æлдæрттæн ке бабарæ кодта, уомæн уæди рæстæги устур ахедундзийнадæ адтæй.

Сахар Мæздæгæн 1763 анзи бундор æвæрд ке ’рцудæй, уой фæрци аци региони бæлвурд фæффедардæр æнцæ Уæрæсей тугъдон-политикон арæнтæ. Уруссаг тæвагæ хъæртун райдæдта айдагъ Цæгат Кавказмæ нæ, фал ма бастдзийнæдтæ фæззиндтæй Гурдзий хæццæ дæр. Документтæ куд дзорунцæ, уотемæй минкъий кæсгон æлдар Асланбек Тасолтановæн Уæрæсей хецауадæ алли мæйæ дæр мизд фиста, Гурдзимæ надбæл цæрæг иристойнæгти хæццæ бастдзийнæдтæ ке исаразта, уой туххæй.

Кæсгæнттæ XVIII æноси 60-70-аг æнзти агъазиау агъаз бакодтонцæ, Уæрæсей хецауадæ Иристонмæ ци геологон экспедицитæ исаразта, уонæн дæр. Фæсарæйнаг гъуддæгути Коллеги устур зиндзийнæдтæ æвзурста, уæди рæстæги вазуггин политикон цаути азарæй хузгин згъæртæ агоруни куст лæгъуз ке цудæй хуæнхбæсти, уой туххæй. Астрахани губернатор Н. Бекетовмæ 1767 анзи декабри ци финстæг æрвист æрцудæй, уоми загъд ес, зæгъгæ, Иристони хуæнхон кустуæттæ ку фæззинна, уæд гæнæн ес, æмæ арæзт æрцæудзæнæнцæ æндæр рауæнти дæр, еугур гъуддæгутæ ба, дан, кæсгон адæми барæ бакæнун гъæуй, аци рауæн син кадæ ке ес, уой туххæй.

Фиццаг геологон экспедиций иуонгтæй еу адтæй ротмистр А. Киреев, æма 1768 анзи 21 июни, Иристонмæ ци балци исаразта, уой фæдбæл финста: «… раздæр Минкъий Кæсæги бацудан æлдар Росломбек Таусултановмæ, фал бунати нæ разиндтæй, æма мах дæр уæд æрфусун кодтан æндæр бонгин лæг Бæтæхъо Таусултановмæ. Хуарз нæ исиуазæг кодта, фæстæдæр ба нæ бахъæртун кодта ирон гъæумæ. Ардигæй мах рабалци кодтан Курттати коммæ. Бæтæхъо ба уоми байзадæй.

Иннæ экспедици Иристонмæ арæзт æрцудæй 1771 анзи…» Разамунд ин лæвардта ротмистр А. Батырев æма хуæнхон мастер А. Кирхнер. Экспедиций хæццæ адтæнцæ кæсгæнттæ Давлатухъо æма Бæтæхъо Анзоровтæ, Мисост Дыкинов. Батырев 1771 анзи 2 декабри хецауадæмæ куд игъосун кодта, уотемæй, кæд экспедиций къохи хуарзæй ести бафтудæй, уæд айдагъдæр кæсгæнтти фæрци. Етæ еудадзуг архайдтонцæ уруссаг-оссаг бастдзийнæдтæ аразунбæл æма сæ федар кæнунбæл. Гъуддаг уотæ рауадæй, æма аци экспедиций иуонгти æрахæста Курттати коми цæрæг, номдзуд ирон æлдар Есиати Бахтыгирей, 1769 анзи фæззæги хъазахъæгти тугъдон команди нихмæ тохи е ’нсувæр ке фæммард æй, уой туххæй.

Аци тæссаг уавæр экспедиций куст бакъулумпи кодтайдæ. Фал Бæтæхъо Анзоров æвæстеуатæй дзубанди кæнун райдæдта Есиати Бахтыгирейи хæццæ. Раздæр ци документти кой искодтан, уоми куд финст ес, уотемæй Анзоров Есиай-фурти исарази кодта, цæмæй экспедиций ма багъигæдара. Баруагæс æй кодта, еци хабарæн, дан, Уæрæсей хецауадæ неци зонунцæ, уæдта, дан, зиан æрцудæй æнæнгъæлти, æма нур уруссæгти ку нæ рауадзай, уæд дæхуæдæг дæр исонибони уæлдæр хецауадæй æвудæй нæ райервæздзæнæ. Еу дзурдæй, кæсгон хæлар Б. Анзорови агъазæй экспедици идарддæр æ куст кодта.

Ами нæ идарддæр зæгъун фæндуй уой, æма уруссаг-турккаг тугъд (1768-1774 æнзти) æнтæстгинæй рахецæн æй Уæрæсей пайдайæн. Кючук-Кайнарджийскаг бадзурд арæзт æрцудæй, æма нур Иристон Уæрæсей хæццæ байеу кæнуни туххæй еугур цæлхдортæ дæр рагæлдзун багъудæй. Иристойнæгтæн кæсгæнтти хæццæ федар бастдзийнæдтæ ке адтæй, уой туххæй уруссаг хецауадæ лухгондбæл нимадта Иристон Уæрæсей хæццæ байеу кæнуни ахсгиаг фарста.

Уæрæсей фæсарæйнаг гъуддæгути коллегий сæргълæууæг Н. Панин къниаз Г. Потемкинæн игъосун кодта, зæгъгæ, оссæгтæн кæсгон адæми управлений хецау астрахайнаг губернатори хæццæ ес æнæскъунгæ бастдзийнæдтæ, æма дан, кæд еу адæми хæццæ гъуддæгутæ аразæн, уæд иннемæ дæр хæстæгдæр æрбалæуун гъæуй. Уотæ 1774 анзи Цæгат Иристони фулдæр хай бацудæй Уæрæсей искондмæ. Аци цауæн ба устур ахедундзийнадæ адтæй нæ адæми политикон, экономикон æма культурон царди.

Хуæнхон синхонеуæггæнæг адæмти ’хсæн хæлар рахастдзийнæдтæ ке фæззиндтæнцæ, уой фæрци арæзт æрцудæй уони фæллойнæгæнæг дзиллити цæдес. Кæсгон, балхъайраг æма оссаг зæнхкосгутæ еумæ архайун байдæдтонцæ се ’фхуæрæг бонгинти нихмæ. Аци гъуддагæн хуарз æвдесæн æй дигорон зæнхкосгути исистад 1781 анзи. Уæд дигорæнтти хæццæ байеу æнцæ черкестæ æма балхъайрæгтæ, уæлдайдæр ба абæрег Бекбай къуар. Уæди цаути архайдта Л. Штедер æма инæлар Фабрицианæн игъосун кодта, зæгъгæ, Бекба ард бахуардта дигорæнтти хæццæ, байеу æй æхсæнади иуонгти хæццæ, домуй паддзахæн формалон æгъдауæй лæггадæ кæнун, раздæр ба, дан, устур зæрдиагæй службæ кодта Уæрæсей пайдайæн.

Еу æма дууæ хатти синхонеуæггæнæг хуæнхаг адæмтæ не ’рлæууиуонцæ æндагон тухгæнгути нихмæ. 1770 анзи кæсгæнттæ æма оссæгтæй арæзт æрцудæй «Хуæнхон командæ», æма си адтæй 206 адæймаги. Е бацудæй Мæздæги тугъдон гарнизони искондмæ. Уруссаг-турккаг тугъди архайдта фæстæдæр, æма дууæ адæмей фурттæ уоми дæр сæхе равдистонцæ бæгъатæрæй.

Кæсгæнттæ æма оссæгтæ 1774 анзи 3 июни уруссаг æфсæдти хæццæ еумæ Мæздæги бунмæ архайдтонцæ хъиримаг-турккаг æфсæдти нихмæ карз тугъдтити. Г. Потемкини указмæ гæсгæ 80-аг æнзти размæмпурсæг командæ арæзт æрцудæй кæсгæнттæй, оссæгтæ æма мæхъæлæнттæй. Кæсгон инæлар-майор Горичи разамундæй 1784-1791-аг æнзти архайдтонцæ уруссаг-турккаг тугъди, фæстæдæр ба сæхе бæгъатæрæй равдистонцæ шведти нихмæ тугъдон цаути. Еугуремæй хъæбæрдæр ка фескъуæлхтæй, еци хуæнхæгтæ иронхуати нæ байзадæнцæ. Хъубадти Кирманæн лæвæрд æрцудæй майори цин, Туйгъанти Айтег æма Хъайтухъ Байгириев ба иссæнцæ капитантæ.

Раст ку зæгъæн, уæд, Иристон Уæрæсей хæццæ ке байеу æй, уомæн тæккæ агъазиаудæр фæстеугутæй еу адтæй, нæ адæмæн æхе финсуйнадæ ке фæззиндтæй, е.

Е хъæбæр ахсгиаг адтæй, уомæн æма нæ адæмæн ахуради гъуддагæй гъæугæ равгитæ ке нæ адтæй, уой фудæй сæ размæцуд хъæбæр хъоргонд цудæй. Æма син уæхæн равгæ ку фæцæй, уæд уавæр зингæ фендæрхузон æй, куд фæззæгъунцæ, фенхуæрстæй æ цоппайæй. Нæ адæмæн фæззиндтæй фадуат æма зонгæ кæнун райдæдтонцæ фиццагидæр уруссаг ахуради æма культури хæзнати хæццæ.

Фæззиндтæй фадуат, цæмæй нæ адæми цардирахаст, нæ уодварнон алæмæтдзийнадæ базононцæ айдагъ Уæрæсей нæ, фал фæсарæнти адæмихæттитæ дæр.

Мадзæлттæ арæзт цудæнцæ айдагъ уруссаг æвзаг æма культурæ нæхемæ æрбахæстæг кæнунæн нæ, фал ма нæ синхаг, уæлдайдæр ба Кæсæги адæмти уодварни хæзнатæй хайгонд цудæнцæ нæ адæм, æма уой фæрци ба синхæгти хæлар рахастдзийнæдтæ ирæзтæнцæ.

Синхонеуæггæнæг цæгаткавказаг адæмихæттити ’хсæн рахастдзийнæдтæ нуртæккæ ци уавæри ’нцæ, е ба алкæмæн дæр æнæзонгæ нæй. Фал гъуддаг уотæ æй, æма мах гъæуама хуæздæр зонæн нæ адæми уедæгтæ. Æма уой туххæй ба ахур кæнун гъæуй кæсгæнтти, балхъайрæгти, нæ фарсмæ цæрæг æндæр адæмти истори.

ДЗИДЗОЙТИ Валерий,  историон наукити доктор, профессор

¹ РЕДАКЦИЙÆЙ: «Осетины», зæгъгæ, нæ адæми уруссагау номгонд ма мадтæлон æвзагмæ цæмæдæр гæсгæ тæлмацгонд цæуй куд «ирон». Е раст нæй, уомæн æма осетины, зæгъгæ, ку фæззæгъунцæ, уæд уомæй амунд цæуй  нæ адæми, гъома, ирæнттæн дæр æма дигорæнттæн дæр сæ еумæйаг ном уруссагау, æма еци еумæйаг ном  нæхе мадтæлон æвзагбæл ба растдæр уодзæнæй «оссаг» кенæ «оссæгтæ» хонун. Уомæн бæлвурд бæрæггæнæн æнцæ нæ национ аййевадон литератури бундорæвæргутæй еу, Гурджибети Блашкай æмдзæвгæ «Сæребари манифест»-и мæнæ аци рæнгъитæ дæр: «Оссаг! Раги райстай сæребарæ, Исдæ паддзахæн йевгет…» Мадта уæд цæмæннæ гъæуама уæн арази нæ номдзуд Блашкай гъудий хæццæ. Æма, мах, мæнæ абони ци уац мухур кæнæн, уой уруссаг æвзагæй дигорон æвзагмæ æййевгæй, номгонд «осетины» тæлмац кæнæн куд «оссæгтæ». Ка ’й зонуй, кадæртæ нæ хæццæ арази нæ уодзæнæнцæ, æма нин уæд етæ ба бæлвурдæй балæдæрун кæнæнтæ: дигорæнтти æнæ неци рæуагæй цæмæннæ гъæуама хононцæ се ’цæг номæй. Уомæй, кадæртæ нæ куд тæрсун кæнунцæ, уотæ нæ адæми – ирæнтти æма дигорæнтти – еудзийнадæ, баруагæс уи уæд, æгириддæр нæ фæккеудзæнæй.