Æрæги Æхсæрисæри культури Хæдзари арæзт æрцудæй дессаги зæрдæмæдзæугæ мадзал – цитгинæй æримистонцæ сæ хъиамæтгун æмгъæуккæгтæ Бетанти Абисали кизгæ Фроси, Темирати Дорофейи фурт Зелимхани æма Мæрзойти Рамазани кизгæ Фатими рохс нæмттæ. Аци æртæ адæймаги берæ æнзти дæргъи рæстуодæй фæхъхъиамæт кодтонцæ нæ национ культури алæмæтдзийнадæ багъæуай кæнуни æма æ идарддæри райрæзти сæрбæлтау. Æнцон нæ адтæй сæ куст, фал ибæл уоййасæбæл æновуд адтæнцæ, æма ’й æнхæст кодтонцæ адæмæн дæр æма сæхецæн дæр цийнæдзийнадæ æма уодведардзийнадæ лæвар кæнгæй. Уони ирисхъæбæл сагъæс кæнгæй, цæмæдæр гæсгæ зæрдæбæл æрбалæууй номдзуд итайлаг финсæг Тонино Гуэррайи финст таурæхъ.

Цæветтонгæ, еу зæнхкосæгæн æ уосæ рамардæй æма бустæги еунæгæй байзадæй. Æ хæдзари уодгоймагæй некебал адтæй. Гъема æ хъауритæ еугурæйдæр равардта æ дзæхæрай  куститæн. Уæлдай зæрдиагдæрæй зилдæй и бали бæласæмæ. Рæзæдони ’й ку неци гъуддаг уидæ, уæддæр æрбацæуидæ æма еци бæласи зæнгæ æ армитъæпæнтæй рæвдауидæ.

Еууæхæни бæласæбæл цидæр нез бацæфстæй. Аци хабар æрцудæй, зæнхкосæгæн æхеми дæр уазал ку бацудæй æма æ хуссæнæй уæлæмæ ку нæбал истадæй, раст еци рæстæг. Фал бабæй æ къæхтæбæл ислæудтæй æма раздæри хузæн бабæй зелун байдæдта бæласæмæ, алли рæвдауæн дзубандитæ ин кодта. Æма дин бали цубур рæстæгмæ цъæх-цъæхид ку радаридæ.

Еу бон лæг базари æхсир æлхæдта æма ’й æвваст цидæр тухæ æхемæ ласун байдæдта. Уотæ имæ фæккастæй, цума имæ æ бæласæ дзоруй. Сæхемæ ку бацудæй, уæд кæсуй, æма бали деденæг калуй. Раст цума æ медбилти ходуй…

Зæнхкосæг æрбадтæй бæласи буни, æ фæсонтæй ибæл банцойнæ кодта. Æма дин ибæл деденгути цопæлттæ æмхузонæй ку æрæгъзæлиуонцæ… Раст цума ибæл цийнæ кодтонцæ.

Культури къабази косгути уавæр дæр гъе уæхæн æй – сæ зин куст исæнцон уй, адæмæн сæ фæллойнæй ци райдзастдзийнадæ хæссунцæ, уомæй. Уомæ гæсгæ сæ дзиллæ зæрдрохсæй имисунцæ, се ’хсæн ку нæбал фæуунцæ, уæддæр сæ цитгин кæнунцæ. Уомæн æвдесæн, мæнæ Æхсæрисæри ци номерæн мадзал арæзт æрцудæй, е дæр.

Бетанти Фрося, Темирати Зелимхан æма Мæрзойти Фатимæ берæ æнзти дæргъи фæккустонцæ сæ гъæубæсти культури Хæдзари. Зæгъун æнгъезуй уотæ, æма сæ цард æнæгъæнæйдæр баст адтæй исфæлдистади хæццæ: сæ арæхстдзийнадæ æвдистонцæ райони ансамбльти рæнгъити, архайдтонцæ аллихузон концертти, æма исфæлдистадон æркæстити, агъаз кодтонцæ культурон цард ирæзун кæнуни гъуддаги айдагъ сæхе гъæуи нæ, фал ма æнæгъæнæ Иристони дæр.  Алке дæр си арф фæд ниууагъта се ’мгъæуккæгти æма æмкосгути зæрдити.

Сæ кадæн номерæн мадзал ахсгиаг иссæй айдагъ гъæубæстæн нæ, фал еугур районæн дæр: архайдтонцæ си Ирæфи райони культури хайади сæргълæууæг Хадати Марик, райони культури Галауани директор Елджарти Вячеслав, синхаг гъæути гъæуи цæргутæ, ке номерæнæн арæзт æрцудæй мадзал, уони хеуæнттæ æма хæстæгутæ. Ка ’рбамбурд æй, уонæн равдистонцæ архивон æрмæгутæ, лæмбунæг радзуртонцæ си алке туххæй дæр сæрмагондæй. Адæми зæрдитæ барохс кодтонцæ райони искурдиадæгин фæсевæд, ци  концертон номертæ исаразтонцæ, уонæй.

– Мах рагæй фæндæ кодтан аци мадзал исаразун, фал нæ къохи цæмæдæрти гæсгæ не ’фтудæй, загъта æ радзубандий Æхсæрисæри гъæууон администраций сæргълæууæг Дзидзойти Тасолтан. – Фал нин уæддæр бантæстæй аци арфиаг гъуддаг исаразун. Уомæй боз ан нæ райони администраций культури хайади сæргълæууæг Хадати Мариккæй. Нæхе имæ ку бахаттан нæ фæнди фæдбæл, уæд нæ балæдæрдтæй æма нæ æмархайæг иссæй. Уой фæрци нæ дзиллæн ахсгиаг мадзал арæзт æрцудæй райони æмвæзæдабæл. Фæндуй мæ зæрдиагæй райарфæ кæнун уомæн дæр  æма Катаути Татьянæн дæр. Уæхæн зæрдиагæй ауодундзийнади фæрци мадзал, мæнæ ’й уæхуæдтæ куд уинетæ, уотемæй рауадæй зæрдæмæдзæугæ. Æма нин нифсдæттæг æй, ке номерæнæн арæзт æрцудæй, уони рохс нæмттæ нæ дзиллæй иронх ке нæ уодзæнæнцæ, цитгийнаг нин уодзæнæнцæ фæлтæрæй-фæлтæрмæ, кæстæртæн ба фæнзуйнаг дæнцæ, нæ Фидибæсти сæрбæлтау рæстзæрдæй лæггадæ кæнунæн нæ гъæубæсти.

Цитгингæнæн мадзали архайгутæ.

Номерæн мадзали ма ка радзубанди кодта, уони гъуди дæр адтæй: ауæхæн фембæлдтитæ ахсгиаг æнцæ сæ сæйраг ахедундзийнадæй: фæлтæртæ гъæуама ма иронх кæнонцæ, сæ гъæубæсти хуарзæн, æ цардиуагæмæ раздæр æнзти сæ уодуæлдай фæллæнттæй устур байвæрæн ка бахаста, уони рохс нæмттæ, цæмæй  искурдиадæгин фæсевæд сæ гъомбæлгæнгути хæццæ  сæхебæл архайуонцæ, сæ зонундзийнæдтæ æма дæснийадæ сæ исфæлдистадон архайди никки бæрзонддæр куд кæна.

Сæ радзубандити хатдзæг ба адтæй: Бетанти Фроси, Темирати Зелимхани æма Мæрзойти Фатими рохс нæмттæ нур игъусдзæнæнцæ, ка сæ зудта, айдагъ уони имисуйнæгти нæ, фал ма Æхсæрисæри цардвæндаги зæрдæбæлдаруйнаг цаутæ æма хабæртти туххæй дзубандити дæр.

Уомæ гæсгæ ба ма нæ фæндуй аци гъæубæстæн æ разагъди лæгтæй еуей, номдзуд поэт æма публицист Колити Виталий рохс ном æримисун. Витали кæд игургæ Хъæрæсе-Черкесий Къостай гъæуи ракодта, уæддæр æ царди зингæ хай ба фæццардæй Æхсæрисæри æма ин райгурæн гъæуи хузæн зæрдтагон адтæй, æ цæргæ-цæрæнбæнтти ибæл рæстуодæй æхцул æма æновуд адтæй. Мадта гъæумæ бацæуæни номдарæн стеллæбæл дæр финст æнцæ, Витали æ кадæн ци æмдзæвгæ ниффинста, уой зæрдæмæдзæугæ рæнгъитæ. Никки ба ма ибæл ниффинста зар дæр, æма си дзенети бадæг æмгъæуккæгти туххæй уотæ зæгъуй:

Сæ нæмттæ син æримисæн,

Нæ зæрдити сæ ниффинсæн.

Раст зæгъгæй, æ еци курдиадæ ’й, гъæубæстæй Фидибæсти сæрбæлтау æ цард ка иснивонд кодта, еци æхсæрисæрккаг æдзард тугъдонти туххæй. Фал, махмæ гæсгæ, уотæ зæгъун æнгъезуй, гъæубæсти ’хсæн рæстуодæй ка фæццардæй, сæ арфиаг фæллæнттæй ин кадæгæнæг ка адтæй, уонæн сæ еугурей туххæй дæр. Баруагæс уи уæд, уой аккаг æнцæ. Витали æ финст зари хумæтæги нæ зæгъуй сæрустурæй:

Фæууæд æвдесæн мин Хуцау,

Нæ дæ ескæмæ æнгъæлдзау,

Æнцæ дæ адæм косунгъон,

Сæхе фæллойнæй цæрунгъон,

Ан нæ тугъдонтæй сæрустур,

Бæрцæй берæ – кадæй устур.

Гъе уотæ имисуйнаг æнцæ, гъæубæстæ гъæуама сæрустур кæмæй уа, сæ еци æмгъæуккæгти рохс нæмттæ. Уонæй ба æнцæ дзенети бадæг Бетанти Фрося, Темирати Зелимхан æма Мæрзойти Фатимæ. Æма сæ номерæнæн мадзал арæзти ке ’рцудæй, е уотид арфиаг гъуддаг нæй.

БИЧИЛТИ Алетæ