Фиццаг уруссаг революций агъоммæ Цæгат Иристон нимад цудæй хуæдхуæцæг паддзахи Уæрæсей аграрон къабазæбæл. Владикавказ – паддзахи администраций æма тугъдон центртæй еу Кавкази – уæд адтæй промышленность минкъий кæми адтæй, уæхæн минкъий сахар, æдеугурæй фулдæр си адтæй листæг кустуæттæ. Кустонцæ си æдеугурæй 1320 адæймагей бæрцæ. Уонæн ба сæ фулдæр хай фæллойнæ кодтонцæ æфсæнвæндæгти æрмадзи (нури вагæнттæ цалцæггæнæн заводи) æма завод «Алагир»-и (фæстæдæр иссæй агъазиау кустуат «Электроцинк»).

Революций æзмæлди райдайæн Владикавкази баст æй 1905 анзи революций хæццæ.  В.И. Ленин куд загъта, уотемæй е адтæй «цæхгæр фæззилди пункт Уæрæсей историй». Уомæй «революци ислæудтæй æ къæхтæбæл». Уæхæн аргъ искодта  Владимир Ильич пролетариати дзиллон нихмæлæуддзийнадæн паддзахи æма  уæди цардарæзти нихмæ.

«Тогниккалди хуцаубон»-и (Кровавое воскресенье» – 1905 анзи 9 январи паддзахи æфсæдтæ топпадзагъдæй ку ниддæрæн  кодтонцæ фæллойнæгæнгути æнцад демонстраци – Ред.) Владикавкази косгутæ кæд нæ фезгули  ’нцæ, уæддæр сæ зундирахастбæл ба фæббæрæг æй еци æверхъау цау, исæвзурун сæмæ кодта политикон тохи æнкъарæнтæ, исефтонг сæ кодта революцион зундарæзтæй, æма уомæй сæхе равдистонцæ 1905 анзи уалдзæги. Уæд сахари кæрæнтти аразун райдæдтонцæ, сæдæгай адæймæгутæ кæми архайдта, фиццаг уæхæн æмбурдтæ, худтонцæ сæ «майевкитæ».

Уæрæсей косæг дзиллити социалон-демократон партий Владикавкази организаци ниммухур кодта æма сахари рахæлеу кодта листовкитæ В.И. Ленини уац «Фиццаг май»-и хæццæ.

Фиццагмайон забастовкитæ æма демонстрацитæ Владикавкази фиццаг хатт арæзт æрцудæнцæ 1905 анзи. Забастовкæ райдæдтонцæ Резькови бæгæнифицæн заводи косгутæ, æма сæ хъæппæрес рахæлеу æй иннæ кустуæттæбæл дæр. Косгути хæццæ байеу æнцæ службæгæнгутæ, тукæнттæ дæр нæбал кустонцæ. Сахари æндегæй, Арвикоми нади рахесфарс, гъæдæмæ хæстæг, арæзт æрцудæй  берæ адæм кæми адтæй, уæхæн æмбурд. Еци дзиллæ изæрæрдæмæ, сурх турусай хæццæ рараст æнцæ сахари дзæхæрадонæмæ (нури фæлладуадзæн парк). Ами байгон æй миттинг. Радзурдтонцæ си социалон-демократтти минæвæрттæ. Уалинмæ фæззиндтæй пъæлицæ æма аллирдæмæ ниххæлеутæ кодта демонстраций архайгути. Еци анз Фиццаг Майи сæ бартæбæл исдзоруни фæндæй исистадæнцæ Садони æрзæткъахæнти косгутæ дæр.

В.А. Бурцеви еумæйаг редакцигонд уруссаг революций къæлиндари Владикавкази фиццаг демонстраций туххæй финст ес уотæ: «1905 анзи революций Фиццаг Май рацудæй гъæугæ хузи, фал базонæн нæ адтæй, уомæй анзи æрдæги фæсте уруссаг царди бундортæ базмæлдзæнæнцæ, зæгъгæ, уой. Берæ рауæнти, кæд устур нæ адтæнцæ, уæддæр арæзт æрцудæй демонстрацитæ: Петербурги, Мæскуй, Харькови, Киеви, Ярославли, Владикавкази, Николаеви, Новороссийски, Екатеринодари (нури Краснодар)…»

Æма гъе уотемæй 1905 анзи Фиццаг Май кæми бæрæггонд æрцудæй, Уæрæсей иннæ сахарти хæццæ адтæй Владикавкази дæр.

Фиццаг Майи забастовкæ æма демонстрацийæн Владикавкази косæг къласи революцион æзмæлди историй ес устур ахедундзийнадæ. Еци бон иссæй паддзахи хецаудзийнади нихмæ тохи пролетарон дзиллити исразæнгард кæнуни бон, Владикавкази косгути дзиллон æзмæлди бон.

Уой фæдбæл В.И. Ленин финста, зæгъгæ, 1905 анзи революций еугур кълæстæ æма партитæ дæр сæхе æргомæй равдистонцæ сæ программитæ æма тактикити хæццæ.

Уотæ адтæй Владикавкази дæр. Фал фиццагмайон забастовкæ адтæй айдагъ сахари косгути æзмæлди райдайæн. 1905 анзи майи ма сахари адтæй къуар забастовки æма демонстраций. «Майи Владикавкази адтæй устур демонстраци, – финста Калаки газеттæй еу. – Архайдта си æртæ мин адæймаги. Е райдæдта сæумæй дæс сахаттебæл, службæгæнгутæ æма косгути устур къуар тукæнттæ исæхгæнун ку байагурдта, уæд. Уони хæццæ байеу æнцæ ахурдзау фæсевæд (студенттæ, курсисткитæ æма берæ æнæуой адæм). Демонстраций архайгутæ иснет кодтонцæ газет «Казбег»-и типографий куст бауорамун. Уони домæнтæмæ гæсгæ сæ куст ниууагътонцæ, гъæунгтæ æма базарæй рандæнцæ бæхтæбæл косгутæ, беретæ си байеу æнцæ демонстрантти хæццæ; къахидарæси æрмадзти дæр куститæ уорæд æрцудæнцæ, æ  куст  бауорæдта электрон трамвай дæр.

Сæ нимæдзæ еудадзуг фулдæр кæмæн кодта, еци демонстранттæ рараст æнцæ сахари кæронмæ, уоми акционерон компани «Алагир»-æн ци сондони завод адтæй, уой æрдæмæ. Сæ надбæл бауорамун кодтонцæ Маевскийи столярон æрмадзи куст дæр.  Уоййадæбæл æрмадзи хецау дамбацайæй æхсун райдæдта. Демонстранттæ имæ балæбурдтонцæ, фал уомæн æ бон раледзун бацæй, æма ин уæд е ’рмадзæ ниппурх кодтонцæ. Завод «Алагир»-и куст уорæд ку ’рцудæй, уæд демонстранттæ сахармæ æздæхун райдæдтонцæ, сæ надбæл æрлæудтæнцæ почти-телеграфи къантори рази, уоми æмбурди радзубанди кодтонцæ цалдæр адæймаги. Аци къанторæй демонстранттæ рараст æнцæ Александровски бульвармæ (нури Сабурдзийнади проспект), æма ма уоми сæ хæццæ байеу æнцæ берæ адæм.

Райдайæнæй кæронмæ демонстрантти фæдбæл цудæнцæ Апшерони полкки æртæ роти, хъазахъаг бæхгин æфсæддонтæ, ирон дивизион, пъæлицæйæгтæ, пъиристæфтæ. Пъæлицæ архайдта, цæмæй демонстранттæ рахæлеу адтайуонцæ. Æфсæдтæ тохæнгæрзтæмæ нæ бавналдтонцæ…»

Терки облæстон жандармти управлений хецау æ уæлдæр хецæуттæн фегъосун кодта уотæ: «6 майи сахар Владикавкази райдæдта службæгæнгути, бæхтæбæл косгути, электрон трамвайти, æхсæнадæ «Алагир»-и бунæттон заводи косгути æма æндæрти еумæйаг забастовкæ… 7 майи забастовкæ идарддæр дæр цудæй, демонстраци нæбал адтæй, æфсæдтæ æма ’й пъæлицæ бауорæдтонцæ».

Революцион тухтæ рæвдзæ ке адтæнцæ æма еудзийнадæ ке равдистонцæ, уомæн нихмæвæрди хузи контрреволюцион тухтæ 8 майи, Владикавкази цæргутæй берети сæ хæццæ ракæнгæй, исаразтонцæ демонстраци, паддзахи къарæ æма национ турусай хæццæ рацудæнцæ сахари сæйраг гъæунгтæбæл, облæсти хецауи хæдзари размæ, æма ами æмбурди цалдæремæй радзубанди кодтонцæ.

Фал аци демонстраци нæ фæллæмæгъдæр кодта, уой размæ, 1-аг майæй 6-аг майи уæнгæ косгутæ æма иннæ революцион тухтæ ци демонстрацитæ исаразтонцæ, уони хъаурæ, медес æма устур ахедундзийнадæ.

Еу загъдæй, сауæнгæ еци æзнæт рæстæгути  Фиццаг Май Владикавкази ирдæй равдиста æ пролетарон, фæллойнæгæнæг дзиллити ирисхъи хуæрзагади сæрбæлтау архайди медес.

КОКАЙТИ Саламгери (1921-2007),

историон наукити кандидат, профессор, Социалистон Фæллойни Бæгъатæр