ХЪАЙТТАТИ Тотурбеги фурт Сергей (1920-2010) Унали скъолай 1938 анзи аст къласи каст фæууогæй,  бацудæй педагогон техникуммæ, фал си æнхæст нæ райахур кодта – афицерти скъоламæ раййивта æхе. Устур Фидибæстон тугъди хуæдразмæ райста афицери цин æма знаг нæ бæстæмæ ку æрбампурста, уæд фиццаг бонæй фæстæмæ адтæй тохи цæхæри. Иссæй батальони командир. Æскъуæлхтæй фæццудæй тугъдон нæдтæбæл, цалдæр хатти фæццæфтæ ’й. Хуарзæнхæгонд æрцудæй берæ ордентæ æма майдантæй.

Ерун си, Устур Фидибæстон тугъди бæгъатæрæй ци æдзард ирон финсгутæ фæммард æнцæ, уони рохс нæмттæ. Ерун си никки, Устур Фидибæстон тугъди, бæгъатæрдзийнадæ равдесгæй, хуарзæнхæгонд ка не ’рцудæй, уони кадгин нæмттæ.

 

ТУГЪДИ ФИЦЦАГ БОН

Æртин фарæстæймаг анзи мах, цалдæр биццеуи – Цæгат Иристони педтехникуми студенттæ – нæ гæгъæдитæ балæвардтан Орджоникидзей æфсæддон скъоламæ. Тугъди размæ æнзти Сурх Æфсади командир исун хъæбæр кадгин адтæй. Мадта уордæмæ æнцон бахауæн дæр нæ адтæй – фæлварæнтæ, мандатон къамис, дохтиртæ…

Фиццаг анз ахур кодтан Орджоникидзей, уæдта нæ раййивтонцæ Дагестанмæ, Буйнакски æфсæддон скъоламæ, æма ’й каст фæцан, тугъди райдайæнмæ ма дæс-дууадæс бони гъудæй, уотемæй. Еу цалдæр биццеуемæй æрвист æрцудан Ригæмæ. 21 июни нин сахари æфсæддон комендант афицерти Хæдзарæмæ хунди гæгъæдитæ равардта. Гъазтан, худтан, нæ нæуæг лейтенанти дарæсæй сæнттадæ кодтан. Кæбæл ни æстдæс анзи цудæй, кæбæл – нæудæс. Уæдмæ æнæнгъæлти фæззиндтæй, æ кари ка адтæй, уæхæн капитан, фæууорæдта гъазт, æхебæл хуæцгæй фегъосун кодта:

– Корун, цæмæй командиртæ æвæстеуатæй се ’фсæддон хæйттæмæ рандæуонцæ!

Мах балæдæрдтан, арæнбæл сабур ке нæй, фал ни уой æнгъæл ка адтæй, æма бон нæма æрбарохс уодзæнæй, уотæ тугъд райдайдзæнæй…

Ме ’фсæддон хай гъæуама адтайдæ цæугæдон Немани билгæрон – нæ паддзахадон арæнмæ хæстæг. Æфсæддон хай уоми нæ разиндтæй æма уой агоргæй, æхсæвеуатгæнгæ мин рауадæй, Цесис, зæгъгæ, уæхæн минкъий сахари. Бацудан æфсæддон постмæ. Пости хецау, медбæстон тугъди архайæг, еци æхсæвæ сæхемæ нæ рандæй, æ зæрдæ цæмæдæр дзурдта. Æвæдзи, лæдæрдтæй уавæр. Исиуазæг мæ кодта.

Æз тургъи тъахтинбæл мæ цинел байтудтон æма рафунæй дæн. Пости хецау циуавæрдæр æзгулимæ æригъал æй, рацудæй мæ рæзти, куд нæ райгъал адтайнæ, уотæ.

Гъæунгти сурхæфсæддонтæ къуæрттæй кумæдæр тагъд-тагъдæй цæунцæ. Хуæдтолгитæ… Дзармадзантæ… Пости хецау фæстæмæ бацудæй. Нæ бабæй мæ райгъал кодта – æфсæддонтæ «æхсæвдзо» ахид фæккæнунцæ. Æрхустæй е дæр диванбæл.

Æхсæвæ æма бон кæрæдземæй нæма фæххецæн æнцæ, уотæ бæстæ гупп-гæрах иссæй. Фегъал дæн, рабадтæн. Пости хецау лæудтæй мæ рази. Ралигъдтæн дуармæ, алфамбулай хæдзæртти сугъдæнттæй гъæунгтæ ниррохс æнцæ. Знаги хуæдтæхгути гур-гур æма дзармадзанти æмбохунæй гъостæ къуру кодтонцæ. Æз пости хецаумæ кæсун. Æвæдзи, мæ цæстингас фарста: «Е ци ’й, мæ фиди хай?» Пости хецау балæдæрдтæй мæ гъуди, зæнхи бунæй дзорæгау си райгъустæй:

– Тугъд райдæдта, æмбал лейтенант, тугъд…

Уайтæкки рабæлццонхуз дæн, хуæрзбон загътон мæ фусунæн æма фендæдуар дæн. Дессаг, гъæунгти еу æзмæлæг дæр нæ разиндтæй, нæдæр сурхæфсæддон, нæдæр æнæуой…

Дзæбæх æрбарохс æй. Кедæр горени аууон æрбадтæн. Сагъæсти хай фæдтæн, уæдта фæстагмæ мæ дамбацай хумпъурмæ ’ркастæн, фал… Хуæцæнгæрзтæ гъæуама не ’фсæддон хæйтти райстайанæ…

Фæстæмæ пости хецаумæ ледзун: уомæ гъæуама ести хуæцæнгарз уа. Идардæй немуцаг дзубанди райгъустон. Кæцæй февзурдæнцæ? Ралигъдтæн иннердæмæ, фарсбæл циуавæрдæр æрхæ. Мæхе баримахстон. Кæсун, минкъий идарддæрæй мæмæ разиндтæнцæ немуцæгтæ. Кедæр нæмунцæ. Мæ тæккæ хуæдфæсте фæццудæй гæрах. Ецирдæмæ фæккастæн: цидæр сурхæфсæддон размæ бахаудтæй. Зиннуй мæмæ æ марæг дæр. Хуасæласæн хъели дæргъæн, дустæ медæмæ хат, дамбаца æ къохи. Рандæй, цума неци ’рцудæй, уотæ. Мæстæй куд нæ тудтайуонцæ мæ фæрстæ!

Немуцаг е ’мбæлттæмæ бацудæй, æрхæрдæмæ син цидæр амонуй æма ходунцæ. Еуцæйбæрцæдæр ма æма мæ гъæуама бауинонцæ. Арæхстгай еуварс рабурдтæн. Аууæнтти сахарæн æ кæронæрдæмæ рафтудтæн. Кæсун æма урух над. Цалдæр дзармадзани. Бæхтæ ефтигъдæй лæуунцæ, сæ сæргътæбæл – сурх æстъалутæ. Минкъий си раздæр – хуæдтолгитæ, уонæбæл дæр – æстъалутæ. Нæхеуонтæ сæ, æвæдзи, тагъдгæнгæй  ниууагътонцæ.

Ниддæлгоммæ дæн арф кæрдæги… Æртудтон кæрдæги устур цопалæ, мæ ходи уæллæй æй æркодтон æма сабургай мæ сæр исхъел кодтон. Ракастæн надмæ. Ефтигъд бæхтæмæ кæсæг нæййес. Лæуунцæ. «Еу ба си ефтигъд куд нæ уодзæнæй. Рабадæ ибæл æма гъæдæмæ фескъæрæ!..» – гъудитæ кæнун. Фæккастæн бабæй нæуæгæй хуæдтолгитæмæ. Зæрдæ реуи нæуæг фæндитæ бидта. Хуæдтолгæ æскъæрун зудтон. Кæддæр каст фæдтæн шоферти скъола. Каст æй фæдтæн, фал косгæ ба некæд кодтон. Уайтæкки æфсæддон скъоламæ бацудтæн. Гъо, фал хуæдтолгæ искосун кæнунмæ гъæуй дæгъæл.

Къæдзтæ-мæдзтæ нади кæрæнтти полутæрки ’рдæмæ бурун. Бахъæрттæн имæ. Арæхстгай кабини дуар бакодтон. Бахизтæн медæмæ. Сæр уæлæмæ нæ есун. Архайун хуæдтолгæ искосун кæнунбæл… спичкæй. Не ’скуста. Фал дзæгъæли нæ фæцæй мæ балци. Шофери бадæни фæсте рауидтон автомат. Фелвастон æй. Ефтигъд. Фæннифсгундæр дæн. Æргæпп кодтон зæнхæмæ. Аууæнтти иннæ хуæдтолгæмæ фескъæрун. Дессаг, е ци æй? Цалдæр сурхæфсæддони мæ алли фезмæлдмæ сæ римæхст рауæнтæй сосæггай кæсунцæ. Мæхе дууæ цæстæй сæ уинун. Кæмæдæрти си хуæцæнгæрзтæ дæр ес. Бустæги фæннифсгундæр дæн.

– Раззаг хуæдтолгæмæ, æмбал командир! – дзоруй мæмæ сæ еу.

– Раззаг хуæдтолгæ косгæ кæнуй, æвæдзи, æ шофер фæттарстæй. Махæй хуæдтолгæ æскъæрун неке зонуй. Ду зонис?

Мæ сæрæй «гъо», зæгъгæ, райамудтон.

– Мадта мах – дæ фæдбæл. Еци хуæдтолги ес пулемæттæ, гилдзитæ.

– Мæ фæдбæл, – рауидтон дзорæги хæстæгмæ. – Сержант, æцæг арæхстгай. Æз куддæр рульмæ бавналон, уотæ – гуфæмæ!

– Хуарз! – дзуапп равардта сержант.

Æ дзубанди мин адтæй хъæбæр æхцæуæн. Е адтæй мæ фиццаг бардзурд тугъди.

– Пулеметæй æхсун уи еске зонуй? – фæрсун сæ.

– Еугурæй дæр.

Куд рабæрæг æй, уотемæй пулеметæйæхсгутæ адтæнцæ. Фондз бацан. Хуæдтолги размæ бахъæрттан, фал уæдмæ нæ тæккæ размæ надбæл немуцаг æфсæддонти къуар æрцæйцудæй. Фæстæтæрæгæнæн нæбал адтæй – хуæдтолгитæмæ!..

Цæстифæнникъулдмæ лæхъуæнтæ хуæдтолгæмæ исгæппитæ кодтонцæ. Æз шофери бадæн райахæстон. Хуæдтолгæ æ бунатæй фезмалдæй. Тагъд фескъардтан размæ. Немуц, цалинмæ хуæдтолгæ сæ рæзти нæ райевгъудæй, уæдмæ неци балæдæрдтæнцæ.

– Æхсетæ сæ! Бардзурд равардтон æз æма сæбæл пулеметæй ехуарæгау никкалдтонцæ.

– Немуцæгтæй цалдæр æрхаудтæй. Уæдмæ етæ дæр сæ кеми æрцудæнцæ, æхсунтæ нæ байдæдтонцæ, фал мах райидард ан…

 

ХЪИЙАМÆТИ ХУÆРÆ

Уавæртæ уотæ рауадæнцæ, æма ма бони тугъдтити фæсте взводæй байзадæй айдагъдæр минкъий къуар, сæ хæццæ кизгæ – санинструктор, ротæй æрбафтудæй. Къуар знаги æрхъолай бахаудтæй. Архайдтан уордигæй райервæзунбæл. Дзæвгарæ фæццудан. Еу рауæн æрæнцадан. Уæд ма взводи командир адтæн. Адтан ма æдеугурæй цуппар – æз, сержант, еу сурхæфсæддон æма…

– Е ба ци ’й? Кæсун сæмæ десгæнгæй. Цуппæрæймаг кæд æй… силгоймаг. Нурма ’й нур фæууидтон. – Кæцæй фæдтæ ду ба? – фæрсун æй.

– Санинструктор, – дзуапп равардта кизгæ, – ротæй.

Радзубанди кодтан нæ уавæрбæл. Фæстагмæ бардзурд равардтон:

– Цæттæ уотæ æхсунмæ фæйнæ рауæнеми, – райамудтон син кæмити, уой. – Ку ’рталингæ уа, уæд цæудзинан хорискæсæнæрдæмæ, кæд нæхеуонти хæццæ фембæлианæ.

Æрталингæ ’й. Рараст ан. Бонæй нæмæ идардмæ лигъз ци будур кастæй, е нур æ къуппитæ æма къæхтитæ равдиста. Цудан сахат, дуккаг. Мæ къохи нæуæг хъибиллæ. Æма цума бонигон цудан, уотæ сæ æнæкъулумпийæй амунд рауæнмæ кодтон.

Хæстæг кæмидæр куйтæ исрæйдтæнцæ: гъæу хæстæг æй. Цæун арæхстгай ецирдæмæ. Некæми игъусуй дзармадзанти гъæр, хуæдтæхгути гув-гув. Тугъд райидард æй хорискæсæнæрдæмæ. Мах æ фæсте райзадан.

Разиндтæй цирæгъти рохс гъæуæй. Кутемæй базонæн, гъæуи немуцæгтæ ес, æви нæ. Хуæруйнаг нæййес, исæдонуг ан. Бонæй нæ сагъæс уонæбæл нæ адтæй, фал нур тас минкъийдæр æй. Хуæруйнаг æма дон хъæбæрдæр лæуунцæ зæрдæбæл.

Цæуæн бабæй. Цæугæ нæ, ледзгæ. Алли минут дæр нин нимад æй… Æрбарохс æй.

Циуавæрдæр гъæу нæ хуæдразмæ февзурдæй. Устургомау. Хæдзæрттæ си, гъæунгтæ. Гъæугæрæнтти ивулуй цæугæдон. Æдонугæй нин тæссаг нæбал æй. Къуар мæн амундæй баримахстонцæ сæхе.

Рауидтон еуварс акъоппитæ. Сержантмæ амонун: ами бал лæууетæ. Мæхуæдæг мæ губуни цъарæбæл фæббурун. Уинун æхст гилдзитæ, хуæцæнгæрзти пурхæнтæ, æфсæйнаг ходæ къуми. Аууонæй ме ’фсæддонтæмæ амонун къохæй, ардæмæ уæхе æрбайесетæ, зæгъгæ. Етæ мæмæ аууæнтти губурæй бурунцæ. Мæнæ æртемæй дæр æрбахъæрттæнцæ. Ниггæппитæ кодтонцæ акъопмæ. Сержант – сæ разæй.

– Ралæууæн еуминкъий, – загътон син, алфамбулайти ракæсгæй.

– Æмбал лейтенант, барæ мин раттæ гъæумæ бæрæггæнæг фæццæунæн,– дзоруй мæмæ сержант.

– Æмбал сержант, еци ихæс исæнхæст кæнун æнцондæр уодзæнæй мæнæн. Æз силгоймаг дæн, – загъта санинструктор.

– Кæми финст ес – силгоймаг дæ? – зæгъуй сержант. Æфсæддон хæдонæ, цулухътæ, ходæ… Уайтæккæ дæ ракъæрцц ласдзæнæнцæ.

– Æмбал командир, барæ раттæ мæнæн, – загъта цуппæрæймаг, – хуæрзæригон æфсæддон.

Мæ цæстæ сæбæл радардтон. Алке дæр си æнгъæлмæ кæсуй: мæнæн зæгъдзæнæй «ду цо». Фал æз неци дзорун.

– Цæй хуарз, – загътон æрæгиау. – Цæудзинайтæ сумах уæ дууæ, – байамудтон сержант æма æригон сурхæфсæддонмæ. – Æдасдæр уин уодзæнæй дууемæй. Нур ба уотæ: феронх кæнетæ рæстæгмæ хуæрдæ æма ниуæзтæ.

Еуварс ракодтон сержанти æма ин æ размæ æвæрд ихæсти туххæй берæ фæдздзурдтон. Фæстагмæ загътон:

– Хъæбæр арæхстгай архайæ. Куддæр естæбæл фæссекк уай, уотæ хæдзари дуар игон дæр мабал бакæнæ. Де ’мбал гъæуама уа бæрæг рауæн æхсунæрвонгæй. Еу хатт ма дин фæдзæхсун – тæккæ кæройнаг хæдзарæ – еугуремæйдæр минкъийдæр… Гъæуама уоми немуцаг ма уа.

– Æмбал лейтенант, дæ зæрдæ ма дзорæд.

Бон-сауизæрмæ римæхстæй фæббадтан, фæгъгъæуай кодтан. Гъæуи уæлдай æзмæлд нæ адтæй. Сæумæй куд адтæй, изæрæй дæр уотæ – немуц сæ бæхтæн дон дæттунцæ, еугай силгоймæгтæ хастонцæ дон.

Æрталингæ ’й. Хæдзæртти цирæгътæ еугай-дугайæй рахуссунцæ. Сержант æма æфсæддон рандæнцæ, æз æма кизгæ байзадан. Уайтæккæ сахатмæ æркæсæ-æркæсæ кæнун райдæдтон.

– Ардæмæ сæ гъæуй, æмбал лейтенант, ма тухсæ, – зæрдæвæрæгау зæгъуй кизгæ.

Кæсун имæ. Аййев гуриконд, хъоппæгъ цæститæ, аргъауи хузæн борхелæ дзиккотæ дууæ бидемæй æ усхъитæмæ ’рхаудтæнцæ. Æ рæсугъд билти змæлд мин цума мæ зæрдæбæл кедæр æрбалæуун кодта…

Кизгæ мæмæ кæсуй. Цидæр тас ибæл резæнгæ бафтудта. Æз уой балæдæртæн, æ къохмæ ин бавналдтон, къох адтæй ехи къæртти хузæн уазал.

– Ма тæрсæ, нæ хуæрæ…

Хуæри номмæ кизги цæсгон фæррохс æй. Æвæдзи, цидæр æнахур рохс реумæ байервазтæй.

– Хуæри номæй мæмæ исдзурдтай… Æнсувæр ди зæгъун, – кизги къох æ резæнгæй фенцадæй.

– Арази дæн, – бахудтæн имæ.

Гъæугæронæй исигъустæй гæрæхтæ. «Хуæрæ» æма «æнсувæри» дзубанди æрдæгбæл фескъудæй. Фендæдуар дæн, мæ фæдбæл кизгæ дæр… Кæройнаг хæдзарæмæ исаразтан нæ хъауритæ. Уайæн размæ. Бахъæртæн нин нæбал адтæй гъæумæ, уотемæй ба нæмæ хæстæг кастæй. Уæдмæ гæрæхтæ фæгъгъос æнцæ. Æрлæудтан. Алли сибиртт, алли къахдзæфмæ дæр игъосæн. Некæми æма неци. Рæстæг цæуй. Бонирохсмæ берæ нæбал ес. Балæдæртæн – нæбал æй сержант, нæбал æй æригон æфсæддон. Исистон мæ ходæ. Мæ меднимæр син «рохсаг» зæгъун. Кизги ростæбæл цæстисугтæ ’руадæнцæ.

Ци кæнæн изолдæр, ци фæууæн? Цæйбæрцæ æнгъезуй уотемæй будурти зелун? Исфæндæ кодтон гъæумæ бацæун. Исарази æй мæ хæццæ кизгæ дæр. Фæццæуæн  цæхæри кæфойнæбæл цæуæгау. Мæнæ дон. Раниуазун дæр ни феронх æй. Хед хæстæг некæми. Дони билтæбæл уæлæмæ арæхстгай фæццæуæн. Уасæнгитæ дуккаг уаст никкодтонцæ. Уалинмæ уинæн – мæнæ донæн æ ацирдигæй фарси цалдæр хæдзари, сæ еу иннетæй бæрзонддæр, урухдæр, устургомау тургъæ. Кизги цонгбæл фæххуæстæн, фæууорæдтон æй. Зæнхæбæл æрхъан ан. Игъосун. Нæдæр си адæми æзмæлд игъустæй, нæдæр куййи рæйун. Устурдæр хæдзарæн æ фæскъилдунмæ бацудан. Дзоццæги æрбадтан. Некæми æма неци. Уалинмæ кæсæн æма – дессаг. Хæдзари фæсте асийнæ. Кизги гъоси дзорун, амонун ин, е æ сæрæй аразий дзуапп дæттуй. Цæсти фæнникъулдмæ асийнæ райвардтон, исхизтан. Исистон арæхстгай цалдæр  гъосини хæдзари сæрæй, æрæвардтон сæ иннæ гъосинтæбæл, уæдта кизгæмæ мæ къохæй амонун – ардæмæ. Кизгæ рæуæгæй исхизтæй. Бахизтан тугурмæ.

Уайтæккæ рафунæй ан, ка куд бадтæй, уотемæй… Фунæй кæнæн, дæууæ фæллад æфсæддони… Фиццаг æригъал дæн æз. Æригъал дæн æцæгæлон худтмæ, æцæгæлон дзубандимæ. Фегъал æй кизгæ дæр…

Дзубанди игъустæй тургъæй. Зихъиртæй тургъæмæ кæсун. Тургъи бæрæгастæу дууæ немуцаги Ленини бюсти рази лæуунцæ. Æвæдзи, колхози правлений тургъæ адтæй е. Немуцæгтæй еуей къохи – рæвæйнæ. Балæдæрдтæн хабар: бюст рагæлдзунмæ  гъавунцæ. Мæ зæрдæ мæ реуи æнахур гупп-гупп никкодта.

Кизги хæццæ кæрæдземæ бакастан. Кизги цæститæ адтæнцæ уомæл. Мæ къох автомати хæтæлбæл туххуæстæй ниффæлорс æй, æ тог фæллигъдæй. Æвæдзи, мæ лæуд, мæ цæсгонбæл бæрæг адтæй мæ фæндæ. Кизгæ ’й балæдæрдтæй. Кæсуй мæмæ. Арæхстгай гъосинтæ исистон. Æрхизтæн асийнæбæл æма кауи рази æраууон дæн. Етæ бюстбæл бæттæн багæлстонцæ. Рахуæцæ-рахуæцæ ибæл кæнунцæ. Рæвæйнæ ниййитинг æй…

Кæсун: æфсæддонтæ рацæргæ, хуæцæнгарз сæмæ нæййес. Æз æхсунæрвонг сæ размæ бацудтæн… Етæ мæн ку рауидтонцæ, уæд мæмæ десгæнгæ ’рбакастæнцæ, уæдта фæйнердæмæ ледзæги фæцæнцæ. Уæдмæ кизгæ дæр мæ уæлгъос февзурдæй, æ къохбæл ин фæххуæстæн æма ледзæги фæцан мах дæр фæстæмæ кæми адтан, уордæмæ, æрхити. Кæсæн, сорæг нæ нæййес. Уордигæй нæ них гъæдæрдæмæ исаразтан…

Абони дæр æй нæ зонун, сорæг нæ цæмæннæ адтæй, гъæуи ци уавæр адтæй, уой…